بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - ایسنا / نتایج یک مطالعه منتشرشده در «Journal of Clinical Sleep Medicine» نشان می‌دهد پزشکی خواب در ایران طی دو دهه گذشته با توسعه دوره‌های آموزشی، افزایش شمار کلینیک‌های تخصصی و رشد پژوهش‌ها پیشرفت کرده است؛ با این حال، کمبود متخصصان آموزش‌دیده، محدودیت دسترسی به مراکز استاندارد و پوشش ناکافی بیمه برای آزمایش‌ها و تجهیزات درمانی، همچنان از موانع دسترسی بیماران به خدمات تخصصی این حوزه به شمار می‌روند.
خواب یکی از مؤلفه‌های اساسی سلامت جسمی و روانی است و اختلال در کیفیت یا الگوی آن می‌تواند زندگی روزمره و سلامت افراد را تحت تأثیر قرار دهد. تشخیص و درمان این اختلالات به دانش تخصصی، تجهیزات تشخیصی و دسترسی به خدمات درمانی مناسب نیاز دارد؛ حوزه‌ای که با عنوان پزشکی خواب شناخته می‌شود.
بررسی وضعیت پزشکی خواب در ایران نشان می‌دهد این رشته طی دو دهه گذشته با توسعه آموزش تخصصی، راه‌اندازی کلینیک‌های خواب و افزایش فعالیت‌های پژوهشی پیشرفت کرده است، اما کمبود نیروی متخصص، محدودیت ظرفیت مراکز درمانی و پوشش ناکافی بیمه برای برخی خدمات و تجهیزات، همچنان چالش‌هایی جدی در مسیر دسترسی بیماران به خدمات این حوزه ایجاد می‌کند.
این یافته‌ها در مقاله‌ای با عنوان «وضعیت جهانی پزشکی خواب: ایران» که در سال ۲۰۲۴ در مجله علمی "Journal of Clinical Sleep Medicine" منتشر شده، ارائه شده است. پژوهشگران دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران و قزوین در این مطالعه، با بررسی برنامه‌های آموزشی، دستورالعمل‌های وزارت بهداشت، اطلاعات انجمن پزشکی خواب ایران و پژوهش‌های منتشرشده درباره اختلالات خواب، وضعیت این رشته را در کشور ارزیابی کرده‌اند.
بر اساس این بررسی، انجمن پزشکی خواب ایران در سال ۲۰۰۵ با هدف آموزش متخصصان، توسعه پژوهش‌ها و افزایش آگاهی عمومی درباره خواب و ریتم شبانه‌روزی تأسیس شد. این انجمن همچنین در همکاری با وزارت بهداشت، در تدوین استانداردهای آزمایش‌های خواب و فعالیت کلینیک‌های تخصصی نقش داشته است.
آموزش فلوشیپ پزشکی خواب در دانشگاه علوم پزشکی تهران از سال ۲۰۱۱ آغاز شد و پس از آن، دانشگاه‌های علوم پزشکی دیگری نیز به آموزش این رشته پرداختند. در حال حاضر، پزشکان دارای تخصص در هشت رشته بیهوشی، گوش‌وحلق‌وبینی، داخلی، مغز و اعصاب، طب کار، کودکان، روان‌پزشکی و بیماری‌های ریوی می‌توانند وارد مسیر آموزشی پزشکی خواب شوند. آموزش این رشته در دو حوزه پزشکی خواب بزرگسالان و پزشکی خواب کودکان دنبال می‌شود. همچنین آموزش تکنسین‌های خواب از سال ۲۰۱۲ در دانشگاه علوم پزشکی تهران آغاز شده است.
با وجود توسعه زیرساخت‌های آموزشی، تعداد متخصصان دارای آموزش رسمی پزشکی خواب همچنان محدود است. بر اساس اطلاعات مقاله، تا اوت ۲۰۲۳، مجموعاً ۶۶ متخصص پزشکی خواب در ایران آموزش رسمی این رشته را دریافت کرده بودند که ۵۸ نفر از آنان در نظام دانشگاهی ایران و هشت نفر در سایر نظام‌های آموزشی تحصیل کرده بودند. این تعداد معادل حدود ۰.۶۴ متخصص به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت است. افزون بر این، بیش از ۶۰ پزشک دیگر نیز بدون گذراندن فلوشیپ رسمی در زمینه پزشکی خواب فعالیت می‌کردند.
در زمان انجام بررسی، ۱۴ پزشک نیز در حال گذراندن دوره آموزشی پزشکی خواب بودند؛ آماری که از ادامه تربیت نیروی متخصص در این حوزه حکایت دارد، هرچند برای ارزیابی وضعیت کنونی باید آمارهای جدیدتر بررسی شود. بر اساس مقاله، بیش از ۴۰ کلینیک خواب مورد تأیید انجمن پزشکی خواب ایران در شهرهایی از جمله تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، کرمان، کرمانشاه، اهواز، ارومیه، قزوین، ساری و یزد فعالیت داشته‌اند.
در این مراکز، خدمات تشخیصی و درمانی مختلفی ارائه می‌شود که از جمله آنها می‌توان به پلی‌سومنوگرافی یا مطالعه خواب شبانه، آزمون تأخیر چندگانه خواب، آزمون حفظ بیداری، تنظیم دستگاه فشار مثبت راه هوایی و برخی آزمایش‌های خانگی تشخیص آپنه خواب اشاره کرد. برآورد ارائه‌شده در این مطالعه نشان می‌دهد در مراکز دولتی و دانشگاهی حدود ۶۰۰ آزمایش خواب در ماه و در مراکز خصوصی حدود ۳۰۰ آزمایش در ماه انجام می‌شده است. با این حال، پژوهشگران تأکید کرده‌اند که استانداردهای آزمایش خانگی آپنه خواب در ایران هنوز به اندازه کافی تثبیت نشده و انجمن پزشکی خواب ایران در زمان انتشار مقاله در حال تدوین دستورالعمل جامع این خدمات بوده است.
اهمیت توسعه خدمات پزشکی خواب با توجه به آمارهای مربوط به شیوع اختلالات خواب در کشور بیشتر نمایان می‌شود. بر اساس مطالعه ملی مورد استناد در مقاله، شیوع آپنه انسدادی خواب حدود ۲۸.۷ درصد، بی‌خوابی ۶۰.۹ درصد و سندرم پای بی‌قرار ۱۴.۶ درصد گزارش شده است. این ارقام به مطالعات مورد استناد پژوهشگران مربوط‌اند و برای تعمیم آنها به کل جمعیت کنونی ایران، باید روش نمونه‌گیری، جامعه مورد مطالعه و تاریخ گردآوری داده‌ها نیز در نظر گرفته شود. نویسندگان مقاله همچنین بر کمبود اطلاعات جامع و به‌روز ملی درباره کیفیت خواب ایرانیان تأکید کرده و انجام مطالعات جمعیتی گسترده‌تر را ضروری دانسته‌اند.
رفتاردرمانی شناختی بی‌خوابی یا CBT-I یکی از روش‌های درمانی مورد استفاده برای این اختلال است که با اصلاح الگوهای فکری و رفتاری مرتبط با خواب، به بهبود وضعیت بیمار کمک می‌کند. بر اساس این بررسی، این روش در ایران در دسترس است، اما استفاده از آن همچنان محدود گزارش شده است. پژوهشگران بر ضرورت تربیت متخصصان بیشتر برای ارائه این درمان تأکید کرده‌اند. پزشکی خواب کودکان نیز از حوزه‌هایی است که به توسعه بیشتری نیاز دارد. به اعتقاد نویسندگان مقاله، افزایش تعداد متخصصان، اجرای برنامه‌های غربالگری ملی و تدوین برنامه‌های پیشگیری و درمان متناسب با اختلالات خواب کودکان می‌تواند به شناسایی زودهنگام مشکلات این گروه کمک کند.
پوشش ناکافی بیمه‌ای از دیگر چالش‌های مطرح‌شده در مقاله است. بر اساس این بررسی، ویزیت متخصص خواب معمولاً تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرد، اما هزینه بسیاری از تجهیزات درمانی، از جمله دستگاه فشار مثبت مداوم راه هوایی (CPAP) و وسایل دهانی سفارشی، از پوشش کافی بیمه برخوردار نیست. پوشش بیمه برای آزمایش پلی‌سومنوگرافی و تنظیم دستگاه‌های فشار مثبت نیز محدود گزارش شده است.
بر اساس ارقام مربوط به سال ۲۰۲۳ که در مقاله آمده، هزینه انجام پلی‌سومنوگرافی کامل در مراکز دولتی حدود ۴۰ تا ۶۰ دلار و در مراکز خصوصی حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ دلار بوده است. همچنین هزینه دستگاه CPAP حدود ۴۰۰ تا ۱۰۰۰ دلار برآورد شده بود. این ارقام مربوط به زمان انتشار داده‌های مورد بررسی است و نباید به‌عنوان قیمت روز خدمات و تجهیزات در نظر گرفته شود. با این حال، پژوهشگران پوشش ناکافی بیمه‌ای را یکی از عوامل دشوارکننده دسترسی بیماران به تشخیص و درمان مناسب معرفی کرده‌اند.
افزایش فعالیت‌های پژوهشی از نقاط قوت پزشکی خواب در ایران عنوان شده است. بر اساس مقاله، شمار مقالات ایرانی در زمینه پزشکی خواب طی سال‌های گذشته افزایش یافته و ایران در میان کشورهای فعال منطقه قرار گرفته است. پژوهش درباره کار شیفتی و ارتباط آن با خواب نیز از حوزه‌های مورد توجه محققان ایرانی بوده است. همچنین نسخه فارسی و اعتبارسنجی‌شده برخی ابزارهای شناخته‌شده ارزیابی اختلالات خواب، از جمله پرسشنامه غربالگری آپنه خواب STOP-BANG، شاخص شدت بی‌خوابی، مقیاس خواب‌آلودگی اپ‌ورث، شاخص کیفیت خواب پیتسبورگ و پرسشنامه عادات خواب کودکان، در ایران تهیه شده است. این ابزارها می‌توانند در پژوهش‌های جمعیتی، غربالگری و ارزیابی وضعیت خواب افراد کاربرد داشته باشند.
برآیند این مطالعه نشان می‌دهد پزشکی خواب در ایران طی دو دهه گذشته از نظر آموزش، توسعه مراکز تخصصی و فعالیت‌های پژوهشی پیشرفت کرده است، اما برای پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه، تقویت زیرساخت‌های موجود کافی نیست و باید دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی نیز بهبود یابد.
از نگاه نویسندگان، سلامت خواب و ریتم شبانه‌روزی باید جایگاه پررنگ‌تری در سیاست‌های ملی سلامت پیدا کند و در کنار تغذیه سالم و فعالیت بدنی، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم حفظ سلامت جامعه مورد توجه قرار گیرد. توسعه آموزش تخصصی، افزایش دسترسی به خدمات، بهبود پوشش بیمه‌ای و گسترش پژوهش‌های ملی می‌تواند در شناسایی بهتر اختلالات خواب و کاهش پیامدهای ناشی از آنها مؤثر باشد.