بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - ایسنا / در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، راه‌های تقویت فرهنگ پژوهش در مدارس دوره اول متوسطه بررسی شده و نقش معلمان، دانش‌آموزان، خانواده‌ها و فضای عمومی مدرسه مورد توجه قرار گرفته است.
آموزش در مدرسه فقط به انتقال مطالب درسی از معلم به دانش‌آموز محدود نمی‌شود. برای آن‌که یادگیری به شکل مؤثر اتفاق بیفتد، کلاس باید فضای آرام، منظم و قابل پیش‌بینی داشته باشد و دانش‌آموزان نیز با معلم همکاری کنند. مدیریت کلاس یکی از عوامل مهم در ایجاد چنین فضایی است. معلم باید بتواند توجه دانش‌آموزان را جلب کند، فعالیت‌های آموزشی را سازمان دهد و نظم را بدون خشونت یا تنبیه برقرار کند. استفاده مداوم از یک روش تدریس ممکن است دانش‌آموزان را خسته و بی‌توجه کند و در نتیجه، مشکلات انضباطی افزایش یابد. به همین دلیل، شناخت روش‌های متنوع تدریس و استفاده از شیوه‌های فعال و مشارکتی اهمیت زیادی دارد. در این شیوه‌ها، دانش‌آموز فقط شنونده نیست، بلکه در یادگیری نقش مستقیم دارد، سؤال می‌پرسد، با دیگران همکاری می‌کند و برای مسائل مختلف راه‌حل پیدا می‌کند.
مدرسه پژوهنده می‌تواند یکی از راه‌های ایجاد چنین تغییری در آموزش باشد. در این نوع مدرسه، پژوهش فقط فعالیتی محدود به گروهی خاص یا برنامه‌ای مناسبتی نیست، بلکه در مدیریت مدرسه، تدریس معلم، تکالیف دانش‌آموزان و شیوه ارزیابی آنان حضور دارد. هدف این است که دانش‌آموزان به جای حفظ کردن صرف مطالب، درباره چرایی و چگونگی پدیده‌ها فکر کنند و برای یافتن پاسخ، جست‌وجو و بررسی انجام دهند. چنین رویکردی می‌تواند به پرورش نسلی متفکر، خلاق و توانمند در حل مسئله کمک کند. در مدرسه پژوهنده، کتابخانه، آزمایشگاه، بازدیدهای آموزشی و اردوها نیز می‌توانند بخشی از محیط یادگیری باشند. همچنین روش‌هایی مانند اقدام‌پژوهی و درس‌پژوهی به معلمان و مدیران کمک می‌کند مشکلات واقعی مدرسه و کلاس را شناسایی کنند، درباره آن‌ها اطلاعات جمع‌آوری کنند و برای بهبود شرایط، راه‌حل‌های عملی بیازمایند.
در این خصوص، حسن حاجی علی‌بیکی، از گروه علوم تربیتی واحد دماوند دانشگاه آزاد اسلامی، به همراه دو همکار دانشگاهی خود، تحقیقی را درباره طراحی الگویی برای مدرسه پژوهنده در دوره اول متوسطه شهر تهران انجام داده‌اند. این پژوهش به زبان ساده بررسی می‌کند که یک مدرسه چگونه می‌تواند پژوهش را از یک فعالیت جانبی به بخشی از فرهنگ و عملکرد روزانه خود تبدیل کند. در این بررسی، نقش معلم پژوهنده، دانش‌آموز پرسشگر، خانواده‌های همراه، فضای عمومی مدرسه و قوانین پشتیبان مورد توجه قرار گرفته است. منظور از معلم پژوهنده، معلم یا یکی از کارکنان آموزشی است که برای شناسایی و اصلاح مشکلات آموزشی و تربیتی، به صورت منظم درباره عملکرد خود بررسی و تحقیق می‌کند.
پژوهش فوق از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، ترکیبی از مطالعه کیفی و کمی بوده است. در بخش کیفی، پژوهشگران با ۱۵ نفر از معلمان دوره اول و دوم متوسطه شهر تهران مصاحبه کردند. سپس متن مصاحبه‌ها را بررسی و بخش‌های مهم آن را به صورت کدهای اولیه مشخص کردند. در ادامه، کدهایی که ارتباط بیشتری با یکدیگر داشتند، در قالب مقوله‌های اصلی قرار گرفتند. این کار به پژوهشگران کمک کرد دیدگاه‌ها و تجربه‌های معلمان را به شکل منظم‌تری تحلیل کنند. در بخش کمی نیز، مدیران، استادان دانشگاه و صاحب‌نظران آموزشی، که به صورت هدفمند انتخاب شده بودند، درباره شاخص‌های به‌دست‌آمده نظر دادند.
نتیجه پژوهش نشان داد معلمان پژوهنده در مقایسه با سایر معلمان، عملکرد آموزشی بهتری دارند. بر اساس این نتیجه، معلمانی که عملکرد خود را بررسی می‌کنند، درباره مشکلات کلاس پرسش می‌پرسند و برای بهبود روش‌های آموزشی خود اقدام می‌کنند، می‌توانند نقش مؤثرتری در فرایند یادگیری داشته باشند. در این مدل، مدرسه پژوهنده بر سه حوزه کلی نیروی انسانی، جو عمومی مدرسه و قوانین و مقررات استوار است.
در میان شاخص‌های شناسایی‌شده، معلم جایگاه ویژه‌ای داشت، زیرا معلم یکی از عناصر اصلی ارتباط میان محتوای درسی و دانش‌آموز است. اگر معلم به پژوهش باور داشته باشد و مهارت‌های لازم برای انجام آن را بیاموزد، می‌تواند دانش‌آموزان را نیز به جست‌وجوگری و پرسشگری تشویق کند. البته مسئولیت ایجاد مدرسه پژوهنده فقط بر عهده معلم نیست. مدیران مدرسه باید از فعالیت‌های پژوهشی پشتیبانی کنند، خانواده‌ها باید با برنامه‌های مدرسه همراه باشند و قوانین و منابع لازم نیز باید وجود داشته باشد. بدون حمایت مدیریتی و فراهم بودن زمان، امکانات و آموزش‌های مناسب، انتظار داشتن از معلمان برای انجام پژوهش‌های مستمر دشوار خواهد بود.
بر اساس پیشنهادهای این مطالعه، برگزاری کارگاه‌های آموزشی اقدام‌پژوهی برای معلمان و اعضای مدیریتی مدارس اهمیت دارد. اقدام‌پژوهی به این معناست که فرد، یکی از مسائل واقعی محیط کار خود را شناسایی کند، درباره آن اطلاعات جمع‌آوری کند، راه‌حلی را اجرا کند و نتیجه آن را بسنجد. آموزش این فرایند می‌تواند به معلمان کمک کند مشکلات کلاس را دقیق‌تر بشناسند و برای حل آن‌ها به روش‌های عملی تکیه کنند. پژوهشگران همچنین پیشنهاد کرده‌اند راه‌های افزایش انگیزه معلمان برای فعالیت پژوهشی، رابطه میان پژوهش و روحیه کاری معلمان و دلایل کم‌گرایش برخی معلمان به فعالیت‌های پژوهشی بررسی شود. ارزیابی عملکرد آموزشی و تربیتی معلمان پژوهنده با استفاده از مشاهده و نظرخواهی از دانش‌آموزان نیز می‌تواند تصویر دقیق‌تری از اثر این رویکرد ارائه دهد.
اهمیت این یافته‌ها که در «فصلنامه جامعه‌شناسی آموزش و پرورش» وابسته به انجمن جامعه‌شناسی آموزش و پرورش ایران انعکاس یافته‌اند، در آن است که مدرسه پژوهنده را به یک عنوان یا برنامه اداری محدود نمی‌کند، بلکه آن را نوعی شیوه اداره و آموزش می‌داند. در چنین مدرسه‌ای، دانش‌آموزان فرصت پیدا می‌کنند مسائل را از زوایای مختلف ببینند، درباره آن‌ها سؤال کنند و با کمک معلم و همکلاسی‌های خود به پاسخ برسند. این رویکرد می‌تواند یادگیری را از حالت حفظی و یک‌طرفه خارج کند و ارتباط بیشتری میان آموزش مدرسه و مسائل واقعی زندگی ایجاد کند. با این حال، اجرای موفق این مدل به آموزش مستمر کارکنان، حمایت مدیران، مشارکت خانواده‌ها، تأمین منابع و ایجاد قوانین پشتیبان نیاز دارد.