بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - خبرآنلاین / در سال ۲۰۲۲، در نزدیکی منطقه باستانی تغازه در کشور مالی (غرب آفریقا)، هشت قطعه سنگ با وزن مجموعاً ۸۰۰ گرم پیدا شد. این سنگِ قهوه‌ایِ ساده، در نگاه اول عادی به‌نظر می‌رسد، اما دانشمندان می‌گویند یکی از ارزشمندترین اجسام روی زمین است. دلیلش ساده است: این سنگ که «تغازه ۰۰۱» نام گرفته، تکه‌ای از سیاره مریخ و قدیمی‌ترین سنگی محسوب می‌شود که تاکنون از مریخ به دست ما رسیده است.
چندین مطالعه تازه روی همین شهاب‌سنگ، اطلاعات تازه‌ای درباره تاریخچه زیست‌پذیری مریخ به دست داده‌اند. سنگی که قدمت آن دست‌کم به ۴٫۱ میلیارد سال پیش می‌رسد، فرصتی نادر برای مطالعه دوران اولیه سیاره سرخ فراهم کرده است.
زمین و مریخ هر دو حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش از یک ابر غبار و گاز در اطراف خورشید جوان شکل گرفتند. از آن زمان تاکنون، این دو سیاره سنگ‌های زیادی بین خودشان ردوبدل کرده‌اند. برخورد شهاب‌سنگ‌های بزرگ به مریخ، تکه‌هایی از پوسته آن را کنده و به فضا پرتاب می‌کند و گاهی این سنگ‌ها پس از سفری چندمیلیون‌ساله، به زمین می‌رسند.
دو نمونه معروف از این سنگ‌های فضایی، یکی «آلن هیلز ۸۴۰۰۱» است که مولکول‌های آلی ۴ میلیارد ساله دارد و دیگری «NWA ۷۰۳۴» که اجزای ۴٫۴ میلیارد ساله و ذرات آب باستانی را در خود جای داده.
اما این دو سنگ، کاستی‌هایی هم دارند. نمونه اول از نظر تنوع مواد معدنی غنی نیست و نمونه دوم درواقع ترکیبی از قطعات قدیمی‌تر است. به همین دلیل، هیچ‌کدام به‌خوبی نماینده پوسته اولیه مریخ نیستند. اینجاست که «تغازه ۰۰۱» اهمیت پیدا می‌کند.
به گزارش لایوساینس، محققان با بررسی کریستال‌های ریزی به نام زیرکن درون تغازه ۰۰۱ و اندازه‌گیری سرعت واپاشی رادیواکتیوِ مواد مختلف، به سن حداقل ۴٫۱ میلیارد سال برای آن رسیدند. این یعنی «تغازه ۰۰۱» احتمالاً قدیمی‌ترین تکه شناخته‌شده از مریخ است.
نکته جالب دیگر، ترکیب سنگ است. «تغازه ۰۰۱» مقدار زیادی سیلیس دارد؛ ماده‌ای که روی زمین برای تشکیل سنگ‌هایی مثل گرانیت به نیروی عظیم زمین‌ساختی (همان فعالیت صفحه‌های تکتونیکی) نیاز دارد که باعث ذوب‌شدن مواد در اعماق زمین، سردشدنِ آهسته و بالاآمدن آنها می‌شود. اما مریخ صفحه‌های تکتونیکی فعال مثل زمین ندارد و سطح آن بیشتر از بازالت ساخته شده؛ همان سنگ تیره و سنگین آتشفشانی که جزایر هاوایی را تشکیل داده است.
پس اگر مریخ تکتونیک صفحه‌ای نداشته، چگونه گرانیت ساخته است؟ این سوال بزرگی است.
پژوهشی که ژوئن ۲۰۲۶ در مجله‌ی Nature Astronomy منتشر شد، پاسخی جالب دارد. محققان با استفاده از داده‌های لرزه‌ای سطح‌نشین اینسایت ناسا، مدلی از درون مریخ ساختند و شواهدی پیدا کردند که نشان می‌دهد این سیاره در گذشته‌های دور، شبکه‌های عظیم و به‌هم‌پیوسته از ماگما (گدازه‌های مذاب زیرزمینی) داشته که شاید هزاران کیلومتر زیر نیم‌کره شمالی آن کشیده می‌شدند.
مریخ بدون داشتن صفحه‌های تکتونیکی، توانسته پوسته‌ای پیچیده با ترکیبات شبیه گرانیت بسازد که روی زمین به نیروی عظیم زمین‌ساختی نیاز دارد
جان وید، دانشیار دانشگاه آکسفورد و یکی از محققان پروژه، می‌گوید: «یکی از بزرگ‌ترین سوالات این است که آیا زمین سیاره‌ای منحصربه‌فرد است؟ اگر مریخ توانسته بدون صفحه‌های تکتونیکی، پوسته‌ای چنین پیچیده بسازد، شاید تعداد سیاره‌های زیست‌پذیر بسیار بیشتر از آن چیزی باشد که قبلاً فکر می‌کردیم؛ حتی آنهایی که به‌دلیل کوچکی یا نبود فعالیت زمین‌ساختی کنارشان گذاشته بودیم.»
مریخ جوان ممکن است به لطف همین فرآیندها، جو، دریاچه‌ها و شرایط مناسب برای حیات پیدا کرده باشد. سناریویی که احتمالاً در گوشه‌های دیگر کیهان هم در حال رخ‌دادن است.
مطالعه دیگری که ژوئن ۲۰۲۶ در مجله‌ی Science Advancesمنتشر شد، نشان داد مریخ از همان ابتدا درحال از دست دادن آب خود بوده است. محققان با بررسی نسبت دو نوع هیدروژن (هیدروژن معمولی و نوع سنگین‌تر آن یعنی دوتریوم) در «تغازه ۰۰۱» و مقایسه آن با دو شهاب‌سنگ مریخی جوان‌تر، متوجه شدند هیدروژنِ سبک‌تر، راحت‌تر به فضا فرار می‌کند و دوتریومِ سنگین‌تر باقی می‌ماند.
پژوهشگران دریافتند که مریخ بخش قابل‌توجهی از جو اولیه خود را درطول چند صد میلیون سال پس از سردشدن اقیانوس‌های گدازه‌اش، از دست داده است. به عبارت دیگر، مریخ از ۴٫۱ میلیارد سال پیش، به سرعت در حال از دست‌دادن آب خود (به شکل هیدروژن) به فضا بوده است.
با وجود تمام اطلاعات ارزشمندی که «تغازه ۰۰۱» در اختیارمان قرار داده، محققان هشدار می‌دهند که نباید همه نتیجه‌گیری را از یک سنگ انجام داد. جیمز دی، استاد دانشگاه کالیفرنیا که در پژوهش‌ها نقش نداشته، می‌گوید همه این استدلال‌ها براساس سنگی کوچک است و برای درک کامل تاریخ مریخ، به نمونه‌های بیشتری نیاز داریم. بااین‌حال، همین سنگ کوچک، پنجره‌ای به دوران نوزادی سیاره سرخ گشوده که تا پیش از این بسته بود.