بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - ایسنا / محققان در پژوهشی جدید، ترکیبات موثره چند گیاه دارویی بومی را با هدف ارتقای ایمنی مواد غذایی و کنترل بیولوژیک آفات غلات مورد بررسی و آزمایش قرار دادند.
در دهه‌های اخیر، مصرف گسترده و بی‌رویه حشره‌کش‌های شیمیایی در بخش کشاورزی و انبارهای نگهداری مواد غذایی، چالش‌ها و نگرانی‌های زیست‌محیطی و بهداشتی فراوانی را به وجود آورده است. یکی از نمونه‌های پرکاربرد اما بسیار پرخطر، ماده شیمیایی فسفید آلومینیوم یا همان قرص برنج است که با تولید گاز شدیداً سمی فسفین، تهدیدی جدی برای سلامت جامعه به شمار می‌رود.
گزارش‌های پیاپی از مسمومیت‌های ناخواسته انسانی و حوادث ناگوار، زنگ خطری جدی درباره ادامه مصرف این مواد سمی است. از سوی دیگر، استفاده متوالی از این ترکیبات به پیدایش مقاومت در آفات منجر شده و انسان را ناگزیر به مصرف دوزهای سنگین‌تر و سمپاشی‌های مکرر ساخته که نتیجه آن، باقی ماندن سموم در دانه‌های خوراکی و آسیب گسترده به اکوسیستم طبیعی است.
برای برون‌رفت از این بحران، استفاده از منابع طبیعی و ترکیبات زیستی به عنوان راهکاری کارآمد و سازگار با محیط‌زیست مطرح شده است. گیاهان دارویی به دلیل دارا بودن مواد موثره طبیعی می‌توانند نقشی بی‌بدیل در سلامت عمومی و مهار آفات ایفا کنند. در این میان، بهره‌گیری از منابع غنی طب سنتی ایرانی، نظیر کتاب قانون ابن‌سینا و الحاوی رازی، بستری ارزشمند برای شناسایی گیاهانی چون تنباکو، اکالیپتوس، افسنتین و آنغوزه فراهم آورده است. این گیاهان در گذشته به عنوان دفع‌کننده طبیعی حشرات شناخته می‌شدند. بررسی این گیاهان در شرایط اقلیمی جدید و استخراج ترکیبات آن‌ها به روش‌های نوین، فرصتی کم‌نظیر برای تولید محصولات کنترل بیولوژیک و کاهش وابستگی به سموم پرخطر فراهم می‌سازد.
محمود فاضلی دینان، استاد گروه فارماکوگنوزی (رشته مطالعه داروهای با منشا طبیعی) دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، به همراه هفت تن از پژوهشگران و همکاران دانشگاهی خود و با همکاری اداره کل زندان‌های استان مازندران، در همین راستا مطالعه‌ای را با هدف ارزیابی عصاره گیاهان دارویی برای جایگزینی سموم شیمیایی و بهبود ایمنی مواد غذایی به اجرا درآوردند.
پژوهشگران برای اجرای این طرح، ابتدا پودر برگ و اندام‌های چهار گیاه دارویی شامل تنباکو، اکالیپتوس، آنغوزه و افسنتین را به روش عصاره‌گیری با الکل و آب آماده ساختند و سپس با استفاده از دستگاه تقطیر در شرایط خلاء و دمای پایین، عصاره‌ها را غلیظ کردند. پس از شناسایی ترکیبات موثره گیاهی با شناساگرهای استاندارد آزمایشگاهی، حشره سرخرطومی برنج به عنوان آفت شاخص انتخاب و در فضای مخصوص پرورش حشرات تکثیر شد. در نهایت، آزمون‌های استاندارد سنجش میزان کشندگی و خاصیت دورکنندگی این عصاره‌ها در برابر ۲۰ عدد حشره بالغ در سه تکرار جداگانه انجام گرفت تا تاثیر هر غلظت به دقت ثبت شود.
یافته‌های این ارزیابی آزمایشگاهی که در قالب یک مقاله علمی پژوهشی در «فصلنامه تحقیقات سلامت در جامعه» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران منتشر شده‌اند، نشان دادند که عصاره‌های گیاهی از قدرت کشندگی بسیار بالایی در برابر آفت سرخرطومی برنج برخوردار هستند. در این میان، عصاره گیاه اکالیپتوس با دستیابی به حدود ۹۸ درصد کشندگی، بهترین کارایی را به ثبت رساند و پس از آن، آنغوزه با حدود ۹۷ درصد، تنباکو با حدود ۹۳ درصد و افسنتین با حدود ۹۲ درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند. همچنین ارزیابی شاخص سمیت غلظتی مشخص ساخت که عصاره‌های افسنتین و اکالیپتوس در دوزهای پایین‌تری موفق به نابودی نیمی از جمعیت حشرات می‌شوند.
در بخش دیگری از نتایج، میزان فراری‌دادن و دورکنندگی حشرات ارزیابی شد که عصاره گیاه دارویی آنغوزه با ثبت رکورد ۸۷ درصد، بیشترین خاصیت دورکنندگی آفت را از خود به نمایش گذاشت. پس از آن عصاره‌های تنباکو با ۷۳ درصد، اکالیپتوس با ۶۳ درصد و افسنتین با ۴۳ درصد توانایی دور کردن حشرات را نشان دادند. بر این اساس، پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که این عصاره‌ها به علت اثربخشی فوق‌العاده و کمترین آسیب جانبی، گزینه‌ای بسیار شایسته برای مهار طبیعی آفات انباری هستند.
بررسی‌های تکمیلی پیرامون این دستاوردها گویای آن است که وجود دسته‌های ارزشمندی از مواد بیوشیمیایی گیاهی مانند ترپنوئیدها، فلاونوئیدها، آلکالوئیدها و ترکیبات گوگردی در این عصاره‌ها، علت اصلی تلفات حشرات و فرار آن‌ها است. برای نمونه، ترکیباتی نظیر سینئول و آلفاپینن در اکالیپتوس، نیکوتین موجود در تنباکو و سولفیدهای خاص در آنغوزه توانسته‌اند با سازوکارهای طبیعی موجب اختلال زیستی در آفت شوند. همچنین مشخص شد با افزایش میزان غلظت عصاره و طولانی‌تر شدن زمان مجاورت حشرات با ماده گیاهی، درصد تلفات و دوری آن‌ها افزایش می‌یابد؛ به طوری که در مدت زمان هفت روزه بیشترین کارایی ثبت می‌شود. این ویژگی‌ها ثابت می‌کنند که ترکیبات طبیعی می‌توانند جایگزین مطمئنی برای قرص برنج در سیلوها و انبارهای نگهداری محصولات باشند.