بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - ایسنا / پژوهشگران با معرفی سه نشانه هشداردهنده، ده‌ها مجله نمایه‌شده در اسکوپوس را شناسایی کرده‌اند که ممکن است درگیر فعالیت‌های انتشاراتی مشکوک باشند. با این حال، متخصصان تأکید می‌کنند که این نشانه‌ها به‌تنهایی برای قضاوت درباره اعتبار مجلات کافی نیستند.
پژوهشگران سه نشانه هشداردهنده برای شناسایی مجلات علمی مشکوک معرفی کرده‌اند. آن‌ها با استفاده از این نشانه‌ها، ده‌ها مجله نمایه‌شده در اسکوپوس را شناسایی کرده‌اند که احتمال دارد درگیر فعالیت‌های انتشاراتی مشکوک باشند.
نشریه نیچر در گزارشی به معرفی این سه نشانه هشدار پرداخته است. این سه نشانه خطر برای هر مجله‌ای در یک سال عبارتند از دو برابر شدن خروجی انتشارات، داشتن بیش از ۷۰ درصد مقالات منتشر شده از یک کشور واحد و داشتن حداقل ۱۵ درصد مقالات علامت‌گذاری شده توسط ابزار آنلاین رایگان پرابلماتیک پیپر اسکرینر (Problematic Paper Screener).
پژوهشگران با استفاده از عناوین مجلات استخراج‌شده از پایگاه داده رایگان OpenAlex، تعداد ۳ هزار و ۷۵۳ مجله را شناسایی کردند که دست‌کم یکی از معیارهای هشدار را داشتند. بررسی تطبیقی این مجلات با عناوین نمایه‌شده در اسکوپوس نشان داد که ۵ درصد از آن‌ها از فهرست این پایگاه حذف شده‌اند. نتایج این پژوهش ۲۰ اکتبر در قالب یک نسخه پیش‌چاپ منتشر شد.
پژوهشگران و متخصصان حوزه صداقت و درستی پژوهش تأکید می‌کنند که این نشانه‌ها به شناسایی مجلات نیازمند بررسی بیشتر کمک می‌کنند، اما به‌تنهایی دلیلی بر مشکل‌دار بودن آن‌ها نیستند. «آچال آگراوال»، یکی از نویسندگان این مقاله پیش‌چاپ و دانشمند داده مستقل در «رایپور» هند، می‌گوید: «این نشانه‌ها به‌عنوان هشدارهای اولیه عمل می‌کنند.» به گفته او، این یافته‌ها چالش پایگاه‌های داده علمی را در مواجهه با گسترش شیوه‌های نامطلوب انتشار نشان می‌دهند.
مبنای رتبه‌بندی‌ها
پایگاه‌های داده کتاب‌سنجی مانند اسکوپوس در زیست‌بوم جهانی پژوهش اهمیت زیادی دارند. زیرا اطلاعات آن‌ها در بسیاری از نظام‌های رتبه‌بندی‌های مورد استفاده برای ارزیابی پژوهشگران و موسسات به کار می‌رود. نمایه شدن یک مجله در اسکوپوس، متعلق به ناشر هلندی الزویر، معمولاً نشان‌دهنده اعتبار آن مجله است.
اسکوپوس به طور منظم مجلات نمایه‌شده در این پایگاه را مورد بازبینی قرار می‌دهد. این پایگاه با استفاده از ابزاری ویژه نشانه‌های فعالیت‌های مشکوک را شناسایی می‌کند. این نشانه‌ها می‌توانند حاکی از انتشار پژوهش‌های کم‌کیفیت و مغایر با استانداردهای پذیرفته‌شده علمی باشند. سخنگوی الزویر به نشریه نیچر گفته است: «این نشانه‌ها شامل تغییرات در حجم انتشار مقالات و حوزه فعالیت مجله، الگوهای غیرمعمول در نویسندگی و همکاری میان نویسندگان، رفتارهای غیر عادی در استناددهی و شواهدی از آسیب‌پذیر شدن یک مجله در برابر محتوای مشکوک است».
این سخنگو افزود که اسکوپوس پس از شناسایی مجلات مشکوک «تمام اطلاعات موجود را به دقت و به صورت جداگانه بررسی می‌کند و پاسخ خود مجله را نیز در نظر می‌گیرد». این پایگاه مجلاتی را که معیارهای کمّی تعیین‌شده را رعایت نمی‌کنند، از فهرست خود حذف می‌کند. اسکوپوس سال گذشته ۱۵۶ مجله و امسال تاکنون ۱۰۰ مجله را از فهرست خود خارج کرده است.
سخنگوی الزویر گفت: هیچ نشانه واحد یا هیچ آستانه ثابتی به تنهایی نتیجه را تعیین نمی‌کند. هر نشانه تلنگر یا هشداری برای آغاز بررسی بیشتر است و در صورت لزوم، مجله برای ارزیابی مجدد به هیئت انتخاب محتوای اسکوپوس ارجاع داده می‌شود.
نشانه‌های هشداردهنده
بر اساس این پژوهش، حدود ۳ هزار و ۵۰۰ نشریه‌ای که از فهرست اسکوپوس حذف نشده‌اند، در سال‌هایی که دست‌کم یکی از نشانه‌های هشدار درباره آن‌ها شناسایی شده بود، در مجموع بیش از نیم‌میلیون مقاله منتشر کرده‌اند. نزدیک به ۳۰۰ نشریه با دو نشانه هشدار و ۲۸ نشریه نیز هر سه نشانه هشدار را داشته‌اند.
«آنا آبالکینا»؛ پژوهشگر حوزه صداقت و درستی پژوهش و دانشمند علوم اجتماعی در دانشگاه آزاد برلین می‌گوید: هر یک از این نشانه‌ها ایجاب می‌کند که آن نشریه دقیق‌تر بررسی شود، اما به‌تنهایی به معنای «تصمیمی قطعی برای حذف از فهرست» نیست. او می‌گوید: «دلایل بسیاری ممکن است وجود داشته باشد که چرا یک نشریه حجم انتشارات خود را دو برابر می‌کند.» برای نمونه، او اشاره می‌کند که این اتفاق اغلب در مورد نشریات نوپا رخ می‌دهد یا ممکن است بخشی از برنامه تجاری یک ناشر باشد. با این حال، آبالکینا معتقد است وجود هر سه نشانه هشدار در یک مجله، حاکی از فعالیت‌های مشکوکی است که توجیه موجهی برای آن‌ها به‌سختی می‌توان یافت.
«آلوارو کابزاس کلاویخو» پژوهشگر حوزه ارزیابی پژوهش در دانشگاه بین‌المللی «لاریوخا» در شهر اسپانیا، معتقد است که این سه نشانه باید با احتیاط تفسیر شوند. برای مثال، در مورد مجلات کوچک، انتشار سهم بالایی از مقالات یک کشور لزوماً «نشانه‌ای از رویه‌های مشکوک» نیست.
«آگراوال» می‌گوید برخی مجلات مشکل‌دار ممکن است «از شامل شدن در این سه معیار فرار کنند». آگراوال و همکارش، «مومیتّا کلی»؛ تحلیلگر سیاست‌گذاری پژوهشی در «موسسه علوم هند» در مطالعه خود دریافتند که از میان ۱۰۷۵ نشریه‌ای که بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶ از فهرست اسکوپوس حذف شده‌اند، تنها حدود ۲۰ درصد آن‌ها دست‌کم یکی از این سه نشانه هشدار را داشته‌اند.
سخنگوی «الزویر» (Elsevier) می‌گوید ک ه این سه «نشانه هشدار»، تنها بخشی از مجموعه معیارهایی هستند که اسکوپوس برای پایش مجلات به کار می‌گیرد. «به‌جز در موارد بسیار حاد، این نشانه‌ها به‌تنهایی یا بدون در نظر گرفتن تصویر کلی از وضعیت مجله، کاربرد محدودی دارند».
پس از حذف از فهرست اسکوپوس
در یک مقاله پیش‌چاپ دیگری که در ۸ اکتبر منتشر شده است، کابزاس کلاویخو (Cabezas Clavijo) و همکارش فرناندو سانچز-پیتا (Fernando Sánchez-Pita) بررسی کردند که پس از حذف نشریات از فهرست «اسکوپوس» چه اتفاقی برای آن‌ها می‌افتد.
نتایج نشان داد که حجم انتشار مقالات در یک مجلات پیش از حذف از فهرست، افزایش می‌یاید و پس از خروج از فهرست کاهش پیدا می‌کند. پژوهشگران ۵۰۹ نشریه‌ای را که بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ از پایگاه «اسکوپوس» (Scopus) حذف شده بودند، بررسی کردند. آن‌ها نزدیک به ۶۰۰ هزار مقاله را که از سه سال پیش تا سه سال پس از حذف هر نشریه منتشر شده بودند، مورد رصد قرار دادند. حذف از اسکوپوس تنها در مورد نیمی از این نشریات به کاهش نرخ استنادهی منجر شده بود.
کابزاس کلاویخو می‌گوید با توجه به این‌که که حذف شدن یک مجله از پایگاه اسکوپوس می‌تواند نشانه‌ای از فعالیت‌های انتشاراتی مشکوک باشد، کاهش نیافتن استنادها به میزان بیشتر، نگران‌کننده است. او می‌افزاید: «شاید ما پژوهشگران، به اندازه کافی به منابعی که به‌ آن‌ها استناد می‌کنیم، توجه نداریم.» به گفته او، پژوهش‌های بعدی می‌توانند بررسی کنند که چه کسانی، از کدام کشورها، مؤسسات و مجلات به این مقالات استناد می‌کنند.
آبالکینا نیز خاطرنشان می‌کند که برخی از شرکت‌های موسوم به کارخانه‌های مقاله‌سازی که مقاله‌های جعلی یا بی‌کیفیت تولید می‌کنند و حق نویسندگی آن‌ها را می‌فروشند، خدماتی را هم برای «افزایش استناد» ارائه می‌دهند. این شرکت‌ها ممکن است حتی پس از حذف یک مجله از فهرست، به تبلیغ استنادها ادامه دهند.