از ردیابی بیماری‌ها تا حفاظت از سلامت جوامع؛ اپیدمیولوژی میدانی در خط مقدم
نکات خواندني
بزرگنمايي:
سیاست و بازاریابی - ایسنا / اپیدمیولوژی میدانی با شناسایی سریع کانون‌های بیماری، بررسی مسیر انتقال و شناسایی عوامل خطر، نقشی کلیدی در پیشگیری از گسترش بیماری‌ها و حفاظت از سلامت جوامع دارد و اهمیت این تخصص در مواجهه با تهدیدهای نوظهور سلامت و ضرورت تقویت نظام‌های مراقبت بیماری‌ها بیش از پیش آشکار شده است.
روز جهانی اپیدمیولوژی میدانی هر سال در ۷ سپتامبر (۱۶ شهریور) گرامی داشته می‌شود؛ مناسبتی که با هدف شناساندن نقش متخصصانی نام‌گذاری شده است که در خط مقدم شناسایی، بررسی و مهار شیوع بیماری‌ها فعالیت می‌کنند. این روز همچنین بر ضرورت سرمایه‌گذاری در آموزش نیروی انسانی متخصص، تقویت نظام‌های مراقبت سلامت و آمادگی کشورها برای مقابله با تهدیدهای بهداشتی تأکید دارد.
در ایران، مراسم بزرگداشت روز جهانی اپیدمیولوژی میدانی با تأخیر و امروز شنبه، دوم آبان ۱۴۰۵، در انستیتو پاستور ایران برگزار می شود. این مراسم که با محوریت «اپیدمیولوژی میدانی؛ از شناسایی طغیان تا تأمین امنیت سلامت در چارچوب سلامت واحد» برنامه‌ریزی شده بود، قرار بود به تبیین نقش اپیدمیولوژی میدانی در شناسایی و کنترل تهدیدهای سلامت بپردازد.
این تأخیر در شرایطی رخ داد که انستیتو پاستور ایران در جریان حملات نظامی فروردین‌ماه ۱۴۰۵ آسیب دید. خسارت واردشده به این مؤسسه علمی و بهداشتی، نگرانی‌هایی را درباره تأثیر آسیب به زیرساخت‌های سلامت بر ظرفیت تشخیص، پایش و مقابله با بیماری‌ها به دنبال داشت. شبکه بین‌المللی پاستور نیز نسبت به پیامدهای این خسارت‌ها برای نظام سلامت ایران و منطقه ابراز نگرانی کرد.
برگزاری این مراسم در انستیتو پاستور ایران، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه اپیدمیولوژی میدانی بر شناسایی سریع تهدیدهای بهداشتی، بررسی منشأ و مسیر انتقال بیماری‌ها و هماهنگی میان بخش‌های مختلف نظام سلامت تکیه دارد. آسیب به زیرساخت‌های علمی و آزمایشگاهی می‌تواند ظرفیت مقابله با تهدیدهای بهداشتی را تحت تأثیر قرار دهد و ضرورت حفاظت از مراکز علمی و سلامت را بیش از پیش یادآوری کند.
چرا ۷ سپتامبر به این مناسبت اختصاص یافت؟
شبکه برنامه‌های آموزشی اپیدمیولوژی و مداخلات بهداشت عمومی (TEPHINET) در سال ۲۰۲۱ روز ۷ سپتامبر را به‌عنوان روز جهانی اپیدمیولوژی میدانی معرفی کرد. انتخاب این تاریخ به یکی از رویدادهای مهم تاریخ اپیدمیولوژی بازمی‌گردد: در ۷ سپتامبر ۱۸۵۴، جان اسنو، پزشک بریتانیایی که از پیشگامان اپیدمیولوژی مدرن شناخته می‌شود، نتایج بررسی خود درباره شیوع وبا در لندن را به مقام‌های محلی ارائه کرد.
اسنو با بررسی پراکندگی موارد ابتلا و ارتباط آنها با منابع آب آشامیدنی، به این نتیجه رسید که یک پمپ آب عمومی در خیابان برود (Broad Street) می‌تواند با شیوع بیماری ارتباط داشته باشد. پیگیری این یافته‌ها به برداشتن دسته پمپ آب موردنظر انجامید؛ رویدادی که به یکی از نمونه‌های تاریخی استفاده از شواهد میدانی برای شناسایی منشأ بیماری تبدیل شد.
اهمیت این تجربه در آن بود که بررسی نظام‌مند داده‌های مربوط به بیماران و محیط زندگی آنان، راهی برای شناسایی عامل خطر و اتخاذ اقدام پیشگیرانه فراهم کرد؛ رویکردی که امروزه نیز از اصول بنیادین اپیدمیولوژی میدانی به شمار می‌رود.
اپیدمیولوژی میدانی چیست؟
اپیدمیولوژی میدانی شاخه‌ای کاربردی از علم اپیدمیولوژی است که با بررسی بیماری‌ها و سایر تهدیدهای سلامت در جمعیت‌ها و محیط واقعی زندگی مردم سروکار دارد. متخصصان این حوزه صرفاً به داده‌های ثبت‌شده در مراکز درمانی یا نتایج آزمایشگاهی اکتفا نمی‌کنند؛ بلکه برای بررسی یک رویداد بهداشتی، در محل حضور می‌یابند، اطلاعات جمع‌آوری می‌کنند، با افراد و جوامع درگیر گفت‌وگو می‌کنند و یافته‌ها را برای تصمیم‌گیری و اقدام عملی به کار می‌گیرند.
به همین دلیل، از اپیدمیولوژیست‌های میدانی گاهی با عنوان «کارآگاهان بیماری» یاد می‌شود؛ افرادی که باید مشخص کنند یک بیماری از کجا آغاز شده، چگونه گسترش یافته، چه افرادی در معرض خطر هستند و چه اقداماتی می‌تواند از ابتلای بیشتر جلوگیری کند.
اهمیت اپیدمیولوژی میدانی در آن است که فاصله میان شناسایی یک تهدید بهداشتی و اقدام برای کنترل آن را کاهش می‌دهد. هرچه منشأ بیماری، الگوی انتقال و گروه‌های در معرض خطر زودتر شناسایی شوند، امکان طراحی مداخلات مؤثرتر و جلوگیری از گسترش بیماری افزایش می‌یابد. مهمترین وظایف اپیدمیولوژیست‌های میدانی به این شرح است:
* شناسایی و بررسی طغیان بیماری‌ها: ارزیابی افزایش غیرعادی موارد ابتلا و بررسی علت احتمالی آن؛
* ردیابی موارد ابتلا و تماس‌ها: شناسایی افراد مبتلا و کسانی که ممکن است در معرض آلودگی قرار گرفته باشند؛
* تحلیل داده‌های سلامت: بررسی زمان، مکان و ویژگی‌های افراد مبتلا برای شناسایی الگوهای بیماری و عوامل خطر؛
* پیشنهاد اقدامات پیشگیرانه و کنترلی: ارائه شواهد و توصیه‌های علمی به مسئولان سلامت برای مهار بیماری و کاهش موارد جدید
* ارتباط با جامعه و همکاری بین‌بخشی: همکاری با مراکز درمانی، آزمایشگاه‌ها، نهادهای بهداشتی و جوامع محلی برای جمع‌آوری اطلاعات و اجرای اقدامات ضروری.
اهمیت این روز در مواجهه با تهدیدهای نوظهور سلامت
تجربه همه‌گیری کووید-۱۹ نشان داد که مقابله با بیماری‌های واگیر به امکانات آزمایشگاهی و درمانی محدود نمی‌شود؛ بلکه به نظام‌های مراقبت اپیدمیولوژیک کارآمد، نیروی انسانی آموزش‌دیده و توانایی تصمیم‌گیری بر پایه شواهد نیز نیاز دارد. اپیدمیولوژیست‌های میدانی با بررسی زنجیره انتقال، شناسایی کانون‌های ابتلا و ارزیابی اثربخشی اقدامات کنترلی، در مدیریت چنین بحران‌هایی نقش دارند.
اهمیت این تخصص به بیماری‌های انسانی نیز محدود نیست. در چارچوب رویکرد «سلامت واحد»، ارتباط میان سلامت انسان، حیوان و محیط زیست مورد توجه قرار می‌گیرد؛ زیرا برخی تهدیدهای عفونی در مرز میان این حوزه‌ها شکل می‌گیرند یا گسترش می‌یابند. از این منظر، همکاری اپیدمیولوژیست‌ها با دامپزشکان، متخصصان محیط زیست و سایر کارشناسان می‌تواند به شناسایی زودهنگام خطرها و تقویت آمادگی جوامع کمک کند.
روز جهانی اپیدمیولوژی میدانی در نهایت فرصتی برای یادآوری این واقعیت است که بسیاری از بحران‌های بهداشتی پیش از آنکه به مسئله‌ای گسترده و آشکار تبدیل شوند، به شناسایی و مداخله به‌موقع نیاز دارند. گرامیداشت این روز، علاوه بر قدردانی از متخصصان این حوزه، توجه به آموزش مستمر، تقویت زیرساخت‌های مراقبت سلامت، توسعه پژوهش‌های کاربردی و همکاری‌های بین‌المللی را نیز دنبال می‌کند.
لینک کوتاه:
https://www.siasatvabazaryabi.ir/Fa/News/806431/