بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - ایسنا / محققان در یک پژوهش جالب و جدید، پیشینه استفاده درمانی از زهر زنبور عسل، ترکیبات موجود در آن و شیوه‌های گوناگون زنبوردرمانی را بررسی کرده‌اند تا ظرفیت‌های پزشکی و ملاحظات این روش طبیعی بهتر شناخته شود.
زنبور عسل افزون بر تولید عسل، فرآورده‌های گوناگونی در اختیار انسان قرار می‌دهد که از گذشته‌های دور برای حفظ سلامت یا کمک به درمان بیماری‌ها مورد توجه بوده‌اند. زهر زنبور عسل یکی از این فرآورده‌هاست و کاربرد دارویی آن به مصر و یونان باستان بازمی‌گردد. این ماده حدود سه تا پنج هزار سال پیش نیز در چین استفاده می‌شده و بقراط، پزشک یونان باستان، آن را برای اهداف درمانی به کار می‌برده است. در متون دینی نیز به آثار درمانی عسل و دیگر فرآورده‌های زنبور اشاره شده است. این پیشینه طولانی نشان می‌دهد زنبوردرمانی موضوعی تازه نیست، اما تبدیل تجربه‌های سنتی به یک روش درمانی قابل اعتماد، به بررسی علمی ترکیبات، سازوکار اثر، میزان مصرف و خطرات احتمالی آن نیاز دارد.
اهمیت تحقیق درباره زهر زنبور عسل از آنجا ناشی می‌شود که این ماده مجموعه‌ای غنی از ترکیبات فعال دارد و می‌تواند اثرات متعددی بر بدن انسان بگذارد. پیشرفت روش‌های جداسازی، خالص‌سازی و ساخت ترکیبات طبیعی نیز امکان بررسی دقیق‌تر اجزای زهر را فراهم کرده است. زنبوردرمانی به شکل‌های متفاوتی انجام می‌شود. در یکی از روش‌ها، زهر برای تحریک نقاط طب سوزنی به کار می‌رود و در روشی دیگر، زنبور زنده روی پوست قرار می‌گیرد تا نیش بزند. شیوه دیگری نیز تزریق مستقیم مقدار مشخصی از زهر با سوزن است. محل، عمق، مقدار و تعداد تزریق در این روش باید بر اساس وضعیت بیمار تعیین شود. احتمال بروز واکنش حساسیتی، ضرورت ارزیابی علمی و نظارت متخصص واجد شرایط را دوچندان می‌کند.
مانی جباری، پژوهشگر گیاهان دارویی از دانشگاه بیرجند، تحقیقی را در این زمینه انجام داده است. او در این مطالعه، به‌جای اجرای یک آزمایش تازه روی بیماران یا حیوانات، اطلاعات علمی موجود درباره درمان با زهر زنبور عسل را بررسی کرده و ترکیبات مهم آن، فعالیت‌های زیستی، موارد احتمالی استفاده و چالش‌های ایمنی این روش را به زبان علمی معرفی کرده است. محور اصلی پژوهش، شناخت ظرفیت زهر زنبور به‌عنوان یک روش درمانی مکمل و توجه هم‌زمان به فواید احتمالی و خطرهای ناشی از حساسیت به آن بوده است.
در این بررسی، روش‌هایی مانند استفاده از زهر در نقاط طب سوزنی، نیش زنبور زنده و تزریق مستقیم زهر نیز توضیح داده شده‌اند. محقق همچنین مطالعات مرتبط با درد، التهاب، بیماری‌های مفصلی، اختلالات عصبی، آسیب کبدی، سرطان و عوامل میکروبی را مورد توجه قرار داده است.
یافته‌های مرورشده نشان می‌دهند زهر زنبور عسل حاوی موادی مانند ملیتین و آپامین، آنزیم فسفولیپاز A2 و ترکیباتی از جمله هیستامین و کاتکول‌آمین‌هاست. پپتیدها در واقع زنجیره‌های کوچکی از اجزای سازنده پروتئین‌ها هستند و آنزیم‌ها نیز به انجام واکنش‌های زیستی کمک می‌کنند. در مطالعات بررسی‌شده، برای زهر و اجزای آن فعالیت‌های ضدالتهابی، ضددرد، ضدمیکروبی، ضدویروسی، محافظت‌کننده عصبی، ضد آرتریت و ضدسرطان گزارش شده است. بااین‌حال، این گزارش‌ها همگی به معنای اثبات درمان قطعی در انسان نیستند.
بر اساس یافته‌ها، زهر زنبور عسل و اجزای آن ظرفیت قابل توجهی برای بررسی‌های دارویی دارند و ممکن است در آینده به‌عنوان بخشی از درمان‌های مکمل مورد استفاده قرار گیرند. در مقابل، حساسیت‌زایی زهر یک نگرانی اساسی است و کاربرد ایمن آن را با چالش روبه‌رو می‌کند. ازاین‌رو، انجام تحقیقات بیشتر برای کاهش پروتئین‌های حساسیت‌زا، تعیین مقدار مناسب، حفظ اثربخشی و افزایش ایمنی ضروری است. زنبوردرمانی در شرایط کنونی نباید بدون ارزیابی و نظارت فرد متخصص انجام شود، به‌ویژه آنکه نیش یا تزریق زهر می‌تواند واکنش آلرژیک ایجاد کند.
بخش مهمی از ظرفیت مطرح‌شده برای زهر زنبور به اثرات احتمالی آن بر درد و التهاب مربوط می‌شود. التهاب در حالت عادی واکنشی محافظتی در برابر عوامل آسیب‌زا است، اما تداوم آن می‌تواند با بیماری‌هایی مانند آرتریت روماتوئید، دیابت، بیماری‌های قلبی‌عروقی، چاقی، آسم و مشکلات پوستی ارتباط داشته باشد. ملیتین، یکی از ترکیبات اصلی زهر، در مقدار زیاد می‌تواند درد، خارش و التهاب موضعی ایجاد کند، درحالی‌که برای مقدارهای پایین آن آثار ضدالتهابی گزارش شده است. همچنین در مطالعات مرورشده، استفاده از زهر برای کاهش برخی دردهای مفصلی، نوروپاتیک و ناشی از سوختگی مطرح شده است. گزارش‌هایی نیز از کاهش درد، تورم و خشکی صبحگاهی مفاصل در مبتلایان به آرتریت روماتوئید وجود دارد، اما تعیین جایگاه دقیق این روش به بررسی‌های بیشتر نیازمند است.
اطلاعات گردآوری‌شده، حوزه‌های دیگری را نیز در بر می‌گیرند. در مدل‌های حیوانی پارکینسون، زهر زنبور با محافظت از برخی سلول‌های عصبی و افزایش سطح دوپامین همراه بوده است. درباره آلزایمر نیز آپامین به‌عنوان یکی از اجزای زهر، از نظر تأثیر بر ارتباط و انعطاف‌پذیری سلول‌های عصبی بررسی شده است. در مدل‌های حیوانی آسیب و فیبروز کبدی نیز اثراتی در زمینه مهار فرایندهای التهابی گزارش شده‌اند. مطالعات آزمایشگاهی افزون بر این، فعالیت ملیتین را علیه بعضی سلول‌های سرطانی و اثر زهر و اجزای آن را بر برخی باکتری‌ها و ویروس‌ها بررسی کرده‌اند. چنین یافته‌هایی عمدتاً نشان‌دهنده یک ظرفیت پژوهشی هستند و نباید معادل مجوز مصرف خودسرانه یا جایگزینی درمان‌های پزشکی شناخته‌شده تلقی شوند.
اهمیت این یافته‌ها که در «دوفصلنامه علوم و فنون زنبورعسل» متعلق به انجمن علمی زنبور عسل ایران منتشر شده‌اند در آن است که زهر زنبور عسل یک ماده ساده و یکنواخت نیست، بلکه مجموعه‌ای از مواد فعال با اثرهای متفاوت و گاه متضاد است. یک ترکیب ممکن است در مقدار پایین اثر مطلوبی نشان دهد، اما در مقدار بالاتر موجب درد، التهاب یا آسیب شود. نحوه ورود زهر به بدن، محل تزریق، تعداد دفعات استفاده و شرایط جسمی هر فرد نیز می‌تواند نتیجه را تغییر دهد.
محقق در انتها اشاره می‌کند که درمان با نیش زنبور زنده به دلیل نامشخص‌بودن دقیق مقدار زهر و امکان واکنش حساسیتی، به مراقبت ویژه نیاز دارد و تزریق مستقیم نیز فقط زمانی قابل بررسی است که مقدار و محل تزریق به‌دقت تعیین شده و امکان مدیریت فوری عوارض احتمالی وجود داشته باشد.