بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - ایسنا / محققان در یک مطالعه تازه، به سراغ بررسی این موضوع رفته‌اند که آیا خصوصیات شخصیتی و برخی شاخص‌های بدنی می‌توانند بر نحوه رانندگی افراد، به‌ویژه رانندگان جوان، اثر بگذارند یا نه.
رانندگی فقط حرکت دادن یک خودرو از نقطه‌ای به نقطه دیگر نیست، بلکه یک رفتار پیچیده انسانی و اجتماعی است که در آن تصمیم‌گیری، توجه، کنترل هیجان و واکنش به محیط، هم‌زمان نقش دارند. به همین دلیل، بررسی رفتار رانندگان تنها با نگاه فنی کافی نیست و باید ویژگی‌های فردی آنان نیز در نظر گرفته شود. در سال‌های گذشته، پژوهشگران بارها نشان داده‌اند که عواملی مانند اضطراب، پرخاشگری، برون‌گرایی یا حتی میزان ثبات روانی افراد می‌توانند بر نوع رانندگی آن‌ها اثر بگذارند. این موضوع به‌ویژه در کشورهایی که آمار تصادفات جاده‌ای همچنان بالاست، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، شناخت دقیق‌تر عواملی که احتمال رفتارهای پرخطر را افزایش می‌دهند، می‌تواند به طراحی آموزش‌های مؤثرتر و سیاست‌های ایمن‌تر برای رانندگی کمک کند.
اهمیت این موضوع از آنجا بیشتر می‌شود که تصادفات جاده‌ای همچنان از عوامل مهم مرگ‌ومیر، به‌ویژه در کشورهای کم‌درآمد، به شمار می‌روند. در این میان، رانندگان جوان معمولاً به دلیل تجربه کمتر و گرایش بیشتر به رفتارهایی مانند سرعت بالا، در معرض خطر بیشتری قرار دارند. از سوی دیگر، برخی وضعیت‌های روانی مانند افسردگی و اضطراب می‌توانند سرعت واکنش را کاهش دهند یا احتمال تصمیم‌های نادرست را بیشتر کنند. در مقابل، ویژگی‌هایی مانند وظیفه‌شناسی و توانایی استدلال بهتر، با رانندگی ایمن‌تر مرتبط دانسته شده‌اند. به همین دلیل، استفاده از ابزارهایی مانند شبیه‌ساز رانندگی برای بررسی رفتار افراد در محیطی کنترل‌شده، به پژوهشگران این امکان را می‌دهد که بدون ایجاد خطر واقعی، اثر این عوامل را دقیق‌تر مطالعه کنند و به درکی کاربردی‌تر از ریشه‌های رفتار پرخطر برسند.
در همین چارچوب، امین فریدی اقدم از گروه برنامه‌ریزی حمل‌ونقل دانشکده فنی‌مهندسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره) قزوین، همراه با دو همکار دانشگاهی و با همکاری دانشگاه تگزاس آستین در ایالات متحده، پژوهشی را درباره ارتباط میان ویژگی‌های فیزیکی و شخصیتی رانندگان با رفتارهای رانندگی در محیط شبیه‌ساز انجام داده‌اند. این پژوهش در واقع تلاش کرده است به شکلی ساده‌تر روشن کند که چه پیوندی میان خصوصیات فردی رانندگان و نحوه عملکرد آن‌ها پشت فرمان وجود دارد و این شناخت چگونه می‌تواند برای کاهش تخلفات و افزایش ایمنی به کار گرفته شود.
در این پژوهش، 120 دانشجوی 18 تا 25 ساله به‌صورت داوطلبانه شرکت کردند. داده‌های مورد نیاز از چند مسیر مختلف جمع‌آوری شد تا تصویر کامل‌تری از وضعیت شرکت‌کنندگان به دست آید. پژوهشگران از پرسشنامه شخصیتی برای سنجش برخی ویژگی‌های شخصیتی استفاده کردند؛ همچنین پرسشنامه‌های دموگرافیک و سانحه‌پذیری نیز در اختیار افراد قرار گرفت. در کنار این موارد، برخی اندازه‌گیری‌های فیزیولوژیکی مانند ضربان قلب ثبت شد تا مشخص شود شرایط استرس‌زا چه اثری بر بدن و عملکرد راننده می‌گذارد. در نهایت، مهارت‌های عملی رانندگی افراد در یک شبیه‌ساز رانندگی ارزیابی شد. شبیه‌ساز رانندگی، محیطی است که شرایط رانندگی واقعی را بازسازی می‌کند، اما بدون خطر تصادف واقعی. به این ترتیب، پژوهشگران توانستند دقت در استفاده از تجهیزات خودرو، کنترل کلاچ، تغییر دنده و برخی رفتارهای رانندگی را در شرایطی امن بررسی کنند.
نتایج این بررسی نشان دادند که استرس و ویژگی‌های شخصیتی، نقش مهمی در رفتار رانندگی دارند. افرادی که استرس بالاتری داشتند، در استفاده دقیق از برخی تجهیزات رانندگی مانند فلاشر ضعیف‌تر عمل کردند و در تغییر دنده نیز عملکرد پایین‌تری داشتند. همچنین افزایش ضربان قلب در شرایط استرس‌زا با افت عملکرد فنی در رانندگی، به‌ویژه در کنترل کلاچ و تعویض دنده، رابطه معناداری نشان داد. این یافته‌ها نشان می‌دهند که فشار روانی فقط یک احساس درونی نیست، بلکه می‌تواند مستقیماً بر کیفیت کنترل خودرو اثر بگذارد و احتمال بروز خطا را افزایش دهد.
در بخش دیگری از یافته‌ها، مشخص شد که افراد برون‌گرا رفتارهای پرخطر بیشتری از خود نشان می‌دهند و روان‌رنجورخویی نیز با افزایش اشتباهات فنی رانندگی مرتبط است. البته پژوهشگران رابطه‌ای معنادار میان ویژگی‌های فیزیولوژیکی و سابقه تصادف پیدا نکردند. این موضوع نشان می‌دهد که تصادف فقط نتیجه یک عامل فردی نیست و شرایط محیطی، تجربه رانندگی و احتمالاً عوامل دیگر نیز در آن نقش دارند. به بیان ساده، ممکن است یک فرد در موقعیت استرس‌زا عملکرد ضعیف‌تری داشته باشد، اما این به‌تنهایی برای پیش‌بینی قطعی سابقه تصادف کافی نیست.
اهمیت این یافته‌ها در آن است که نشان می‌دهند آموزش رانندگی نباید فقط به مهارت‌های مکانیکی و قوانین راهنمایی و رانندگی محدود بماند. اگر استرس بتواند دقت راننده را کاهش دهد و برخی ویژگی‌های شخصیتی با رفتارهای پرخطر ارتباط داشته باشند، آن‌گاه برنامه‌های آموزشی باید به مهارت‌های دیگری مانند مدیریت استرس، خودآگاهی و تصمیم‌گیری هم توجه کنند. خودآگاهی در اینجا یعنی فرد بداند در چه شرایطی بیشتر دچار خطا می‌شود و چگونه می‌تواند واکنش خود را بهتر کنترل کند. چنین رویکردی می‌تواند به‌ویژه برای رانندگان جوان مفید باشد؛ گروهی که معمولاً هم تجربه کمتری دارند و هم ممکن است در موقعیت‌های هیجانی، تصمیم‌های پرخطر بیشتری بگیرند.
این مطالعه همچنین نشان می‌دهد که استفاده از فناوری‌های پیشرفته‌تر در آینده می‌تواند به شناسایی لحظه‌های پرخطر کمک کند. برای مثال، اگر ابزارهای دقیق‌تر بتوانند تغییرات بدنی مانند ضربان قلب را هم‌زمان با وضعیت رانندگی ثبت کنند، شاید بتوان هشدارهایی برای لحظه‌های افت تمرکز یا افزایش تنش طراحی کرد. با این حال، پژوهشگران یادآور شده‌اند که این تحقیق محدودیت‌هایی نیز داشته است؛ از جمله حجم نمونه نسبتاً محدود، استفاده از ابزارهای ساده برای سنجش برخی ویژگی‌های جسمانی و بررسی نشدن بعضی عوامل روان‌شناختی و محیطی. بنابراین، نتایج این مطالعه را باید گامی مهم اما اولیه در مسیر شناخت دقیق‌تر رفتار رانندگی دانست.
این یافته‌های علمی پژوهشی جالب توجه در «فصلنامه مهندسی ترافیک» منتشر شده‌اند؛ نشریه‌ای وابسته به سازمان حمل و نقل و ترافیک شهر تهران که به موضوعات مرتبط با ترافیک، ایمنی و حمل‌ونقل می‌پردازد.