بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - ایسنا /یک مدرس و کارشناس فناوری فضایی با اشاره به دستاوردهای ایران در حوزه فناوری فضایی از جمله پرتاب ماهواره‌های بومی و کسب فناوری‌های زیستی فضایی، برضرورت سرمایه‌گذاری بیشتر و رفع موانع برای رسیدن به خودکفایی در این عرصه تأکید کرد و گفت: ایران هم‌اکنون هفت ماهواره فعال در مدار دارد که برای کاهش وابستگی و ارائه خدمات ملی کافی نیست.
علیرضا بیات، ضمن بیان این مطلب اظهار کرد: کشور ایران تا به امروز دستاوردهایی در حوزه فناوری فضایی کسب کرده است. این دستاوردها شامل طراحی و پرتاب ماهواره، پیشرفت در ساخت ماهواره‌بر، کسب فناوری‌هایی در حوزه زیستی فضایی و به‌طور کلی ایجاد زیرساخت، توسعه دانش فنی و رشد علمی و آموزشی در این حوزه بوده و هر یک از این موارد، پیشرفت‌های چشمگیری را برای ایران به ارمغان آورده‌اند.
وی با اشاره به نامگذاری ۱۴ بهمن به عنوان روز ملی فناوری فضایی افزود: علت نام‌گذاری روز فناوری فضایی، پرتاب موفقیت‌آمیز اولین ماهواره بومی ایران به نام«امید» به مدار زمین در ۱۴ بهمن‌ ۱۳۸۷ است. این رویداد دستاورد بسیار بزرگی محسوب می‌شود و ایران را در زمره معدود کشورهای جهان قرار داد که افزون بر توانایی ساخت ماهواره، از قابلیت ساخت ماهواره‌بر نیز برخوردارند و توانسته‌اند ماهواره ساخت خود را با موفقیت در مدار قرار دهند. البته پیش از آن، ایران ماهواره‌ای به نام«سینا-۱» را در ۱۳۸۴ با همکاری روسیه به فضا فرستاده بود که همچنان در مدار فعال است.
مدرس و کارشناس حوزه فناوری فضایی ادامه داد: پس از ماهواره «امید»، ماهواره‌های دیگری همچون «رصد»، «نوید»، «فجر» و... تولید شدند که در حوزه‌های تجاری یا علمی فعالیت داشته‌اند. در حوزه نظامی نیز می‌توان از ماهواره‌های «نور-۱»، «نور-۲» و «نور-۳» نام برد، همچنین «خیام» به‌عنوان پیشرفته‌ترین ماهواره سفارشی ایران، توسط روسیه ساخته شده و هم‌اکنون در مدار قرار دارد.
بیات در ادامه با بیان اینکه تعداد ماهواره‌های ساخته شده توسط ایران بسیار بیشتر است، اما به دلیل آن‌که برخی ماهواره‌های ساخته شده، هنوز به مدار پرتاب نشده‌اند و نیز بروز مشکلاتی در حین پرتاب یا قرارگیری برخی دیگر در مدار که منجر به از بین رفتن آن‌ها شده، تاکنون عدد دقیقی در این خصوص اعلام نشده است، خاطرنشان کرد: به‌صورت کلی می‌توان گفت ایران حدود ۲۵ تا ۳۰ ماهواره طراحی کرده و ساخته، اما تعداد ماهواره‌هایی که تا به امروز با موفقیت در مدار قرار داده، حدود ۱۶ ماهواره بوده است. از میان این ۱۶ ماهواره، نمونه‌هایی مانند «خیام» به‌صورت سفارشی ساخته شده‌اند. به‌طور کلی، ایران دارای یک سیستم فضایی کاملاً بومی و یکپارچه نیست و قطعات بسیاری از این سیستم‌ها از خارج از کشور تأمین می‌شود. طراحی و معماری سیستم، تدوین پروتکل‌ها و مونتاژ نهایی توسط متخصصان ایرانی انجام می‌شود، اما ساخت تمامی قطعات ریز و درشت به‌طور معمول در داخل کشور صورت نمی‌گیرد.
وی خاطرنشان کرد: به‌عنوان مثال، آخرین ماهواره‌هایی که ایران ارسال کرده مربوط به حدود یک ماه پیش در هفتم دی‌ است که سه ماهواره با نام‌های «پایا»، «ظفر-۲» و «کوثر۱.۵» به روسیه واگذار شد و روسیه آن‌ها را از پایگاه فضایی خود در «وستوچنی» در مدار قرار داد. امروز داده‌های این ماهواره‌ها به‌طور کامل در حال دریافت است و این گامی دیگر برای موفقیت ایران محسوب می‌شود تا بتواند ماهواره‌های بیشتری در مدار داشته باشد. این سه ماهواره در مداری به نام«مدار خورشیدآهنگ» قرار گرفته‌اند که معمولاً هر روز در ساعت خاصی از فراز ایران عبور می‌کنند و می‌توانند تصاویری با تفکیک‌پذیری مشخص را به پایگاه‌های زمینی در ایران ارسال کنند. این سه ماهواره به‌صورت «رایدشیر» در مدار قرار گرفته‌اند.
بازار
مدرس و کارشناس حوزه فناوری فضایی افزود: برای قرار دادن یک ماهواره در مدار یا باید خود کشور هزینه‌های سنگین ساخت موشک، سوخت و خدمات پرتاب و کنترل را متقبل شود که ریسک بالایی نیز به‌ویژه در شرایط منطقه خاورمیانه دارد و ممکن است با اختلال مواجه شود یا می‌توان از روش«رایدشیر» استفاده کرد. این روش مشابه کرایه یک صندلی در یک وسیله نقلیه عمومی است؛ به جای کرایه کل وسیله، تنها یک یا چند جایگاه برای ارسال محموله فضایی کرایه می‌شود که هزینه‌ای به مراتب کمتر دارد. ماهواره‌های اخیر ایران نیز به این روش ارسال شده‌اند؛ به این صورت که یک ماهواره‌بر در روسیه، ۵۰ ماهواره را به مدار برد که سه مورد از آن‌ها متعلق به ایران بود.
بیات درباره نسخه‌های متعدد برخی از ماهواره‌ها توضیح داد: شرکت خصوصی«امیدفضا» دارای استانداردهای خاصی است. اولین ماهواره‌ای که این شرکت درسال گذشته پرتاب کرد، «کوثر-۱» نام داشت. سپس نمونه ارتقاءیافته‌ای از«کوثر۱» را با نام«کوثر۱.۵» ساختند و امسال آن را در مدار قرار دادند. از آن‌جایی که نوع ماهواره و کاربرد آن مشابه، اما حسگرها و خدمات آن پیشرفته‌تر شده بود، نام آن را تغییر ندادند و فقط نسخه آن را ارتقا دادند. دقیقاً مشابه ماهواره‌های استارلینک که در نسخه‌های مختلف ارائه می‌شوند، بنابراین سایر ماهواره‌هایی که نام‌های مشابه، اما با پسوند عددی متفاوت دارند، نیز معمولاً از پایه یکسانی برخوردارند و تنها تغییرات جزئی در سامانه‌ها و زیرساخت آن‌ها ایجاد شده است.
وی افزود: نکته مهم دیگر در کنار ماهواره، ماهواره‌بر است؛ سازه‌ای که به‌صورت عامیانه موشک نامیده می‌شود و قابلیت قرار دادن ماهواره در مدار را داراست. ایران ماهواره‌برهای موفقی نیز داشته است که تا به امروز توانسته‌اند ماهواره‌ها را در مدار قرار دهند. برای نمونه، در تاریخ ۱۴ بهمن‌ ۱۳۸۷، ماهواره«امید» توسط ماهواره‌بر«سفیر» که به«سفیر امید» معروف شد، در مدار قرار گرفت. پس از آن، ماهواره‌بر«قاصد» که تقریباً می‌توان گفت یک ماهواره‌بر سه‌مرحله‌ای است، ماهواره‌های«نور-۱»، «نور-۲» و «نور-۳» را که متعلق به هوافضای سپاه بودند در مدار قرار داد. هم‌اکنون نیز ماهواره‌بری به نام«سیمرغ» وجود دارد که هنوز به طرح نهایی خود نرسیده و در حال تکمیل است، اما تاکنون یک یا دو پرتاب موفق داشته است. در واقع، کشور در زمینه دسترسی به فضا، به استقلال دست یافته، اما هنوز راه زیادی در پیش دارد و باید سیستم‌های خود را ارتقاء و توسعه دهد تا بتواند ماهواره‌های بزرگ‌تر، با وزن بیشتر و حتی با تعداد بالاتر را در مدارهای مورد نظر قرار دهد.
این مدرس و کارشناس فناوری فضایی درباره ابعاد دیگر صنعت فضایی خاطرنشان کرد: برای توسعه در صنعت فضایی، بخش دیگری نیز با عنوان فناوری‌های زیستی فضایی وجود دارد؛ یعنی توانایی ارسال موجود زنده به فضا. ایران در دهه۸۰ موفق شد موجودات زنده‌ای از جمله دو میمون را به فضای زیرمداری پرتاب کند که با موفقیت بازگردانده شدند. البته تلفاتی نیز در این راه وجود داشت و دو میمون دیگر در مأموریت‌های قبلی جان خود را از دست دادند. این دستاوردها مستلزم صرف هزینه و انجام آزمایش‌های بسیار است تا در آینده بتوان به مراحل پیشرفته‌تری مانند اعزام انسان به فضای زیرمداری، سپس به مدار زمین و حتی همکاری با ایستگاه فضایی چین یا ایستگاه فضایی بین‌المللی دست یافت، اما در حال حاضر به دلیل محدودیت‌های اقتصادی و زیرساختی، ایران به فرستادن ماهواره‌های کوچک توسط خود یا با همکاری دیگر کشورها بسنده کرده است.
بیات ادامه داد: ماهواره‌های فعلی ایران می‌توانند در حوزه‌های غیرنظامی مانند کشاورزی هوشمند به کار روند. کاربردهای نظامی نیز وجود داشته که ماهواره‌های«نور-۱»، «نور-۲» و «نور-۳» نمونه آن هستند. به احتمال زیاد این ماهواره‌ها هم‌اکنون از مدار خارج شده یا دسترسی به آن‌ها قطع شده است. هر یک از این ماهواره‌ها برای مدتی حدود یک تا یک‌سال‌ونیم برای ایران داده ارسال می‌کردند و می‌توانستند نقشه‌های ژئوپلیتیک از منطقه و تصاویر دقیقی از مراکز حساس کشورهای مختلف را در اختیار ایران قرار دهند.
مدرس و کارشناس فناوری فضایی توضیح داد: ایران در حوزه هواشناسی و پایش اقلیم نیز ورود کرده، اما برای دستیابی به اطلاعات دقیق‌تر به تعداد ماهواره بیشتری نیاز دارد. نکته دیگر، سیستم‌های اینترنت اشیاء است که با پرتاب ماهواره‌های جدید و افزایش تعداد آن‌ها در آینده نزدیک، ایران می‌تواند در این حوزه نیز فعال شود و وابستگی به ماهواره‌های بین‌المللی را کاهش دهد.
بیات اظهار کرد: با بررسی نرم‌افزارهای ردیابی و شبیه‌سازی، ماهواره‌های ایرانی که هم‌اکنون به‌صورت فعال در مدار زمین قرار دارند و داده ارسال می‌کنند، عبارتند از «چمران»، « خیام»، « کوثر۱.۵»، « پایا»، «بینا‑۱»، «ثریا» و « ظفر‑۲» که در مجموع هفت ماهواره می‌شوند. این تعداد برای کشوری که می‌خواهد در فناوری فضایی به خودکفایی برسد و وابستگی به دیگر کشورها را کاهش دهد، بسیار کم است. ایران باید حتماً یک منظومه ماهواره‌ای داشته باشد. برای دستیابی به اینترنت ماهواره‌ای نیز نیاز است در مدار ژئو (در فاصله حدود ۳۶۰۰۰ کیلومتری زمین) ماهواره قرار دهد. ماهواره‌ای که در این مدار قرار گیرد، می‌تواند داده‌های مخابراتی، هواشناسی و اینترنتی را برای ایران و حتی کشورهای همسایه ارائه کند. ایران هنوز نتوانسته است در این مدار ماهواره‌ای داشته باشد و با توجه به محدودیت ظرفیت این مدار، اگر در یکی دو سال آینده موفق به قرار دادن ماهواره در آن نشود، این فرصت از دست خواهد رفت و دسترسی ایران به این مدار قطع می‌شود.
وی سه عامل مهم و مؤثر درباره کمبودها و مشکلات این حوزه را تشریح کرد و گفت: نخست، سیاست‌های کلی کشور که باید مشخص شود آیا اساساً مبتنی‌بر توسعه ماهواره‌ها، ساخت منظومه‌ها و سیستم فضایی است یا خیر. عامل دوم، مسائل اقتصادی است که بودجه بسیار کمی به حوزه فضایی اختصاص می‌یابد. بخش سوم نیز تحریم‌هاست که بی‌شک تأثیر زیادی بر کاستی‌های پیشرفت چشمگیر ایران در صنعت هوافضا داشته است. اگر در ۱۳۸۷ این گفت‌وگو انجام می‌شد، به ‌طور قطع دستاوردهای بهتری قابل ارائه بود، چرا که در آن زمان کار به تازگی آغاز شده بود، اما از آن سال تاکنون دستاورد قابل‌توجهی در حوزه هوافضا محقق نشده و این موضوع به همان سه عامل ذکر شده بازمی‌گردد.
مدرس و کارشناس فناوری فضایی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین چالش‌ها این است که ایران در معرض حوادث نظامی مختلف قرار دارد و همواره تهدید می‌شود. هر بار که ایران ماهواره‌بری را آزمایش می‌کند، این اقدام از سوی برخی کشورها به‌عنوان تلاش برای تهدید دیگران تعبیر می‌شود؛ در حالی که ایران بسیاری اوقات فقط قصد آزمایش ماهواره‌برهای خود را دارد.این عوامل سبب شده که ایران در انجام آزمایش‌های فضایی محتاطانه‌تر عمل کند و با احتیاط بیشتری تست‌های خود را انجام دهد.
بیات در جمع‌بندی صحبت‌های خود تأکید کرد: اگر ایران بخواهد به‌صورت واقعی در منطقه خود بی‌نیاز و مستقل عمل کند، باید در حوزه هوافضا به‌ویژه ماهواره، سرمایه‌گذاری بیشتری داشته باشد و اقتصاد را بیشتر درگیر این عرصه کند، زیرا هم‌اکنون بسیاری از خدمات مانند اینترنت، بانکداری، دستگاه‌های خودپرداز(ATM) و دیگر موارد از طریق ماهواره‌ها ارائه می‌شوند که این ماهواره‌ها متعلق به ایران نیستند. ایران برخی بازه‌های زمانی یا سکانس‌های آن‌ها را اجاره می‌کند و اگر در فضای بین‌الملل جنگ یا تحریمی رخ دهد، امکان قطع این خدمات وجود دارد که حتی می‌تواند سیستم بانکی کشور را نیز با مشکل مواجه کند، بنابراین ایران باید بیش از پیش به این مسائل بیندیشد و در این حوزه پیشرفت بیشتری داشته باشد تا حداقل در زمینه خدمات اینترنتی و ارتباطی به خودکفایی ملی برسد و نیازی به ماهواره‌های کشورهای دیگر به‌ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس که هم‌اکنون ایران از آن‌ها استفاده می‌کند، نداشته باشد.