بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - ایسنا / محققان ایرانی در پژوهشی مروری، مطالعات مرتبط با تأثیر گیاهان دارویی بر قارچ‌های مخرب آثار کاغذی را بررسی کرده‌اند تا ظرفیت این مواد طبیعی برای نگهداری ایمن‌تر کتاب‌ها، اسناد، نسخه‌های خطی و دیگر منابع آرشیوی بهتر شناخته شود.
حفظ کتاب‌ها، نسخه‌های خطی، اسناد و دیگر آثار مکتوب، همواره یکی از دغدغه‌های مهم جوامع متمدن بوده است. این آثار فقط از کاغذ و مرکب تشکیل نشده‌اند، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه را در خود نگه می‌دارند. یکی از مهم‌ترین تهدیدهای زیستی برای چنین آثاری، رشد قارچ‌ها در محیط‌های نامناسب است. رطوبت زیاد، گرمای مساعد، گردش ناکافی هوا و وجود آلودگی‌های زیستی می‌توانند شرایط لازم را برای جوانه‌زدن و گسترش قارچ‌ها فراهم کنند. رشته‌های قارچی هنگام رشد به درون الیاف کاغذ نفوذ می‌کنند و با ترشح آنزیم‌ها و اسیدهای آلی، ساختار این الیاف را به‌تدریج از هم می‌پاشند. پیامد این فرایند می‌تواند ایجاد لکه‌های رنگی، تغییر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی کاغذ، کاهش استحکام و در موارد شدید، واردشدن آسیب‌هایی جبران‌ناپذیر به اثر باشد.
برای پیشگیری از رشد قارچ یا ازبین‌بردن آن، روش‌هایی مانند تابش گاما و فرابنفش، نگهداری در محفظه‌های بدون اکسیژن، انجماد و استفاده از سموم شیمیایی به کار گرفته می‌شوند. قارچ‌کش‌های مصنوعی، با وجود کاربرد گسترده، ممکن است سلامت افرادی را که با آثار سروکار دارند تهدید کنند، برای محیط‌زیست زیان‌آور باشند یا به ساختار خود اثر آسیب برسانند. برخی مواد شیمیایی نیز به‌سادگی تجزیه نمی‌شوند و آثار سمی آنها برای مدتی طولانی باقی می‌ماند. استفاده بیش از اندازه از این مواد می‌تواند مقاومت عوامل میکروبی را نیز افزایش دهد. ازاین‌رو، یافتن جایگزین‌هایی طبیعی، کم‌خطر و سازگار با محیط‌زیست اهمیت زیادی دارد. عصاره‌ها و اسانس‌های گیاهان دارویی به دلیل داشتن ترکیبات فعالی مانند فنول‌ها، فلاونوئیدها و ترپنوئیدها، از گزینه‌های مورد توجه‌اند. این مواد می‌توانند رشد برخی قارچ‌ها را محدود کنند، اما استفاده از آنها در حفاظت آثار تاریخی نیازمند بررسی دقیق اثر، مقدار مصرف و ماندگاری است.
سعیده سلیمانی، کارشناس ارشد مرمت آثار فرهنگی از دانشگاه هنر ایران، با همکاری پژوهشکده شیمی ایران، تحقیقی در این زمینه انجام داده است. این پژوهش به‌جای تمرکز بر آزمایش یک گیاه مشخص، تصویری کلی از کاربرد ترکیبات گیاهی برای حفاظت زیستی از آثار کاغذی ارائه می‌دهد. در این بررسی، توان ضدقارچی گیاهان دارویی، مواد فعال موجود در عصاره‌ها و اسانس‌های آنها و امکان استفاده از این ترکیبات برای مقابله با قارچ‌های آسیب‌رسان به کاغذ مورد توجه قرار گرفته است.
این مطالعه از نوع مروری است؛ یعنی پژوهشگر نتایج تحقیقات پیشین را گردآوری، دسته‌بندی و مقایسه کرده است. در این چارچوب، مطالعات مربوط به تأثیر گیاهان دارویی مختلف بر قارچ‌های آسیب‌زای آثار کاغذی بررسی شده‌اند. پژوهش در سه محور اصلی پیش رفته است: نخست، شناسایی ترکیبات مؤثر موجود در عصاره‌ها و اسانس‌های گیاهی؛ دوم، ارزیابی میزان اثرگذاری این مواد بر گونه‌های مختلف قارچی؛ و سوم، مرور آزمایش‌هایی که در آنها ترکیبات گیاهی مستقیماً روی نمونه‌های کاغذی به کار رفته‌اند.
نتایج این بررسی نشان می‌دهند که گیاهان دارویی می‌توانند ابزاری مؤثر و سازگارتر با محیط‌زیست برای مقابله با قارچ‌های مخرب آثار کاغذی باشند. در مطالعات مختلف، موادی مانند اسانس یا عصاره آویشن، مرزه، مرزنجوش، میخک، دارچین، زردچوبه، اسطوخودوس، کندر، سداب، آنغوزه و برخی گیاهان دیگر توانسته‌اند رشد شماری از قارچ‌ها را مهار کنند. ترکیباتی مانند تیمول، کارواکرول و اوژنول از مواد فعالی هستند که با خاصیت ضدقارچی این گیاهان ارتباط دارند. در بسیاری از آزمایش‌ها نیز استفاده از ترکیبات گیاهی، اثر نامطلوب چشمگیری بر اسیدیته، استحکام یا رنگ کاغذ ایجاد نکرده است.
بااین‌حال، میزان اثر همه گیاهان و شیوه‌های استخراج آنها یکسان نیست. نوع قارچ، نوع حلال، غلظت ماده، شیوه اعمال و ویژگی‌های کاغذ می‌توانند نتیجه را تغییر دهند. برخی قارچ‌ها نیز در برابر بعضی مواد گیاهی مقاومت نشان داده‌اند. از سوی دیگر، کوتاه‌مدت‌بودن اثر اسانس‌ها و عصاره‌ها یکی از محدودیت‌های مهم استفاده عملی از آنهاست. بنابراین، پیش از کاربرد گسترده این روش در کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مراکز اسناد، باید غلظت مناسب هر ترکیب، دوام اثر آن در گذر زمان و پیامدهای احتمالی‌اش برای هر نوع کاغذ به‌صورت استاندارد مشخص شود. ترکیب این مواد با فناوری‌های جدید نیز می‌تواند مسیر پژوهش‌های آینده باشد.
اهمیت این یافته‌ها زمانی روشن‌تر می‌شود که گستردگی قارچ‌های تهدیدکننده میراث کاغذی را در نظر بگیریم. در منابع مرورشده، ۴۵ گونه از قارچ‌های میکروسکوپی رایج به‌عنوان عوامل مهم آسیب به منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای معرفی شده‌اند. بررسی‌های انجام‌شده در آرشیوها و کتابخانه‌های مختلف نیز نشان داده‌اند که قارچ‌های متعلق به گروه‌های آسپرژیلوس، پنی‌سیلیوم، کلادوسپوریوم و فوزاریوم فراوانی بالایی دارند. در یک بررسی گسترده‌تر، بیش از ۲۰۰ گونه قارچ سلولولیتیک شناسایی شده است. قارچ سلولولیتیک به قارچی گفته می‌شود که می‌تواند سلولز، یعنی ماده اصلی سازنده بسیاری از کاغذها، را تجزیه کند. همین توانایی باعث می‌شود حضور این قارچ‌ها خطری جدی برای ماندگاری اسناد و نسخه‌های تاریخی باشد.
مطالعات مرورشده تفاوت قابل توجهی میان گیاهان نشان می‌دهند. برای نمونه، مرزنجوش، رزماری و اسطوخودوس همگی اثر ضدقارچی داشته‌اند، اما مرزنجوش عملکرد بیشتری نشان داده است. میخک، بادیان ختایی و فلفل فرنگی نیز در یک بررسی به‌طور کامل مانع رشد دو نوع قارچ آسپرژیلوس شدند. در مطالعات دیگر، اسانس دارچین و میخک در مهار قارچ‌های مخرب کاغذ عملکرد مناسبی داشتند و آویشن و مرزه نیز به دلیل داشتن تیمول، مؤثرتر از پونه گزارش شدند. همچنین کاربرد اسانس آویشن به شکل بخور، بدون مشاهده اثر نامطلوب بر ویژگی‌های فیزیکی و اسیدیته کاغذ، نتیجه امیدوارکننده‌ای داشته است. این تفاوت‌ها نشان می‌دهند انتخاب ماده گیاهی باید بر اساس نوع قارچ، نوع اثر و شرایط نگهداری انجام شود و نمی‌توان یک نسخه واحد برای همه آثار ارائه کرد.
یکی از مسیرهای پیشنهادی برای افزایش دوام و قدرت مواد گیاهی، ترکیب آنها با نانوذرات کیتوزان است. کیتوزان ماده‌ای زیست‌سازگار با سمیت پایین و دارای خواص ضدقارچی و ضدباکتریایی است که پیش‌تر در مرمت آثار کاغذی نیز به کار رفته است. بررسی‌های نقل‌شده در تحقیق نشان داده‌اند که ترکیب برخی اسانس‌ها و عصاره‌های گیاهی با نانوکیتوزان می‌تواند قدرت مهار قارچ را نسبت به استفاده جداگانه از هر ماده افزایش دهد و ماندگاری اثر اسانس را بیشتر کند. ترکیب اسانس آویشن و نانوکیتوزان، علاوه بر افزایش خاصیت ضدقارچی، به تقویت مقاومت مکانیکی کاغذ، کاهش اسیدیته و برطرف‌شدن برخی کاستی‌های هر یک از این مواد کمک کرده است. با این همه، این راهکار نیز برای تبدیل‌شدن به روشی رایج به آزمایش‌های بیشتر، تعیین مقدار مناسب و ارزیابی اثرات بلندمدت نیاز دارد.
این یافته‌های علمی‌پژوهشی در «نشریه دانش حفاظت و مرمت» منتشر شده‌اند؛ نشریه‌ای وابسته به پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی‌ـ‌فرهنگیِ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری. انتشار این مرور علمی می‌تواند به شناخت منظم‌تر ظرفیت ترکیبات گیاهی در حفاظت از آثار کاغذی کمک کند و زمینه را برای پژوهش‌های دقیق‌تر درباره استانداردسازی، تعیین غلظت مؤثر، بررسی دوام مواد و ترکیب آنها با روش‌هایی مانند نانوذرات و زیست‌فناوری فراهم سازد.