بزرگنمايي:

سیاست و بازاریابی - ایسنا / یک پژوهش تازه با تمرکز بر نخلستان‌های مناطق جنوبی ایران، اثر کاربرد خاکی گوگرد معدنی را بر حاصلخیزی خاک، میزان محصول و ویژگی‌های ظاهری میوه خرمای برحی ارزیابی کرده است.
ایران یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان خرما در جهان به شمار می‌رود و بر اساس آمارها، از نظر میزان تولید پس از مصر و عربستان سعودی در جایگاه سوم قرار دارد. کشورمان از نظر سطح زیر کشت خرما نیز پس از عراق و الجزایر، رتبه سوم جهان را به خود اختصاص داده است. خرما یکی از مهم‌ترین محصولات باغبانی ایران است و در سال ۱۴۰۰، تولید آن به حدود ۱٫۵ میلیون تن رسید. این محصول با سهم ۶٫۷ درصدی از کل تولید محصولات باغبانی، در رتبه پنجم محصولات باغبانی کشور قرار گرفت. استان خوزستان نیز یکی از مناطق مهم خرماخیز ایران است و از نظر سطح زیر کشت و میزان تولید، به‌ترتیب رتبه‌های سوم و چهارم را در میان استان‌های تولیدکننده خرما دارد. بنابراین، هر عاملی که بتواند وضعیت نخلستان‌ها و مقدار یا کیفیت محصول را بهبود دهد، برای کشاورزی این استان اهمیت دارد.
یکی از مشکلات اساسی نخلستان‌های جنوب ایران، به‌ویژه استان خوزستان، آهکی بودن خاک و بالا بودن میزان شوری و «پی‌اچ» آن است. پی‌اچ شاخصی برای نشان دادن میزان اسیدی یا قلیایی بودن خاک محسوب می‌شود و بالا بودن آن به معنای قلیایی‌تر بودن خاک است. در چنین شرایطی، ممکن است عناصر غذایی در خاک وجود داشته باشند، اما گیاه نتواند مقدار کافی از آنها را جذب کند. این محدودیت می‌تواند رشد نخل و ویژگی‌های کمی و کیفی محصول را کاهش دهد. گوگرد به‌عنوان ماده‌ای فراوان، نسبتاً ارزان و اسیدزا، می‌تواند در برخی شرایط پی‌اچ اطراف ریشه را کاهش دهد و عناصر تثبیت‌شده در خاک را آزاد کند. این عنصر همچنین در تشکیل کلروفیل، فتوسنتز، فعال شدن آنزیم‌ها و تولید بعضی اسیدهای آمینه و ویتامین‌ها نقش دارد. به همین دلیل، بررسی تأثیر واقعی گوگرد در خاک‌های شور و آهکی خوزستان ضروری به نظر می‌رسد.
محمدرضا پورقیومی، استادیار پژوهشکده خرما و میوه‌های گرمسیری وابسته به مؤسسه تحقیقات علوم باغبانیِ سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در اهواز، به همراه سه پژوهشگر دیگر از همین مؤسسه، تحقیقی را در این زمینه انجام داده‌اند. آنان در این مطالعه کوشیدند مشخص کنند که استفاده از گوگرد استخراج‌شده از معدن زرکوه، در مقادیر و شیوه‌های مختلف، چه اثری بر عملکرد نخل خرمای برحی و ویژگی‌های کمی میوه آن دارد.
این آزمایش به مدت دو سال و روی ۲۱ اصله نخل خرمای بارور رقم برحی انجام شد. نخل‌های بررسی‌شده ۲۰ سال داشتند و از طریق کشت بافت تولید شده بودند. پژوهشگران نخل‌ها را در هفت گروه قرار دادند. یک گروه هیچ گوگردی دریافت نکرد و به‌عنوان شاهد در نظر گرفته شد. در شش گروه دیگر، برای هر نخل ۹، ۱۲ یا ۱۵ کیلوگرم گوگرد معدن زرکوه مصرف شد.
هر یک از این سه مقدار گوگرد به دو شیوه متفاوت در اختیار نخل‌ها قرار گرفت. روش نخست «چالکود» بود که در آن کود در چاله‌هایی در محدوده مناسب اطراف درخت قرار داده می‌شود. روش دوم، پخش سطحی بود؛ یعنی گوگرد روی سطح خاک پخش شد. به این ترتیب، پژوهشگران توانستند علاوه بر مقایسه سه مقدار مختلف گوگرد، تأثیر شیوه مصرف آن را نیز بررسی کنند. پس از اجرای تیمارها، وضعیت خاک و عملکرد نخل‌ها ارزیابی شد. ویژگی‌های کمی میوه نیز شامل وزن، طول، قطر و حجم میوه، وزن بخش گوشتی و نسبت وزن گوشت میوه به هسته مورد بررسی قرار گرفت.
نتایج نشان دادند کاربرد خاکی گوگرد معدن زرکوه، در هیچ‌یک از مقادیر آزمایش‌شده و با هیچ‌کدام از دو روش پخش سطحی و چالکود، نتوانست شوری بالای خاک یا آهکی بودن آن را اصلاح کند. این تیمارها تغییر معنی‌داری در پی‌اچ خاک و وضعیت حاصلخیزی آن به وجود نیاوردند. منظور از تغییر معنی‌دار، تغییری است که بر پایه تحلیل پژوهشی بتوان آن را به تیمار آزمایشی نسبت داد و صرفاً حاصل تفاوت‌های تصادفی ندانست.
از آنجا که مصرف این گوگرد نتوانست شرایط تغذیه‌ای مناسب‌تری برای نخل‌ها فراهم کند، عملکرد درختان و ویژگی‌های کمی میوه نیز بهبود نیافت. وزن، طول، قطر و حجم میوه، وزن گوشت خرما و نسبت وزن بخش گوشتی به هسته، تحت تأثیر مثبت تیمارهای آزمایش قرار نگرفت. در مجموع، گوگرد معدنی زرکوه در مقادیر ۹، ۱۲ و ۱۵ کیلوگرم برای هر نخل و به‌صورت مستقل، برای افزایش عملکرد خرمای رقم برحی مؤثر نبود.
این یافته‌ها از آن جهت اهمیت دارند که استفاده از یک ماده اصلاح‌کننده خاک، تنها بر پایه ویژگی‌های شناخته‌شده آن، لزوماً به نتیجه مطلوب در مزرعه منجر نمی‌شود. اگرچه گوگرد می‌تواند پس از اکسید شدن باعث ایجاد اسیدیته و افزایش دسترسی گیاه به عناصری مانند فسفر، منگنز، کلسیم و سولفات شود، میزان اثرگذاری آن به شرایط خاک، مقدار مصرف و احتمالاً حضور عوامل زیستی کمک‌کننده بستگی دارد. در خاک‌های بسیار شور، آهکی و دارای پی‌اچ بالا، مصرف گوگرد معدنی به‌تنهایی ممکن است برای ایجاد تغییر کافی در محیط اطراف ریشه مناسب نباشد.
پژوهش‌های پیشین مورد اشاره در تحقیق نشان داده بودند که ترکیب گوگرد با برخی مواد و عوامل دیگر می‌تواند نتایج متفاوتی داشته باشد. برای نمونه، در یک مطالعه، مصرف گوگرد عنصری همراه با مایه تلقیح باکتری تیوباسیلوس باعث افزایش هفت‌درصدی عملکرد نخل خرمای برحی شده بود. تیوباسیلوس نوعی باکتری است که می‌تواند در فرایند اکسید شدن گوگرد نقش داشته باشد. بر همین اساس، پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند در مطالعات آینده، مقادیر کمتر گوگرد معدن زرکوه در ترکیب با کود حیوانی و مایه تلقیح تیوباسیلوس آزمایش شود. چنین ترکیبی ممکن است به تبدیل بهتر گوگرد، افزایش حاصلخیزی خاک و فراهم شدن عناصر غذایی برای نخل کمک کند.
نتایج این تحقیق که در «دوفصلنامه پژوهش‌های میوه‌کاری» متعلق به دانشگاه ارومیه منتشر شده‌اند، همچنین می‌توانند برای جلوگیری از مصرف بی‌نتیجه مقادیر بالای گوگرد اهمیت داشته باشند. در این آزمایش، حتی مصرف ۱۵ کیلوگرم گوگرد برای هر درخت نیز باعث بهبود شاخص‌های مورد بررسی نشد. بنابراین، افزایش مقدار کود به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده اصلاح خاک یا افزایش محصول باشد. انتخاب مقدار، روش مصرف و ترکیب مناسب با مواد آلی یا عوامل میکروبی باید متناسب با ویژگی‌های خاک انجام شود. ادامه این مطالعات می‌تواند به ارائه توصیه‌های دقیق‌تر برای مدیریت تغذیه نخلستان‌های خوزستان و دیگر مناطق دارای خاک شور و آهکی منجر شود.