سیاست و بازاریابی - همشهری آنلاین / شمشیر اولفبرت، اسطوره‌ای در میان جنگ‌افزارهای دوران وایکینگ‌ها، نه تنها نمادی از قدرت و مهارت جنگاوری بود، بلکه با بهره‌گیری از فناوری فولادسازی پیشرفته، به رازی حل‌نشده در تاریخ اروپا تبدیل شد.
شمشیر اولفبرت، یکی از شاهکارهای باستانی شمشیرسازی، هزار سال از زمان خود پیشرفته‌تر بود و راز ساخت فولاد بوته‌ای آن تا قرن‌ها در اروپا ناشناخته باقی ماند.
شمشیر اولفبرت، اسطوره‌ای در میان جنگ‌افزارهای دوران وایکینگ‌ها، نه تنها نمادی از قدرت و مهارت جنگاوری بود، بلکه با بهره‌گیری از فناوری فولادسازی پیشرفته، به رازی حل‌نشده در تاریخ اروپا تبدیل شد. این شمشیر که از حدود سال ۸۰۰ تا ۱۱۰۰ میلادی در میادین نبرد اروپا غالب بود، با فولاد خالص ساخته شده و کیفیت بی‌نظیرش آن را به «رولز-رویس» زمان خود مشهور کرده بود؛ ماده‌ای که حداقل تا هزار سال بعد دوباره در اروپا دیده نشد.
شمشیر اولفبرت؛ رازی باستانی از یک فناوری آینده
نام حک‌شده «اولفبرت» روی این شمشیرها همچنان یک معماست، اما پژوهشگران بر این باورند که این نام احتمالاً یک علامت تجاری باستانی و نشان‌دهنده کیفیت بوده، نه نام یک شمشیرساز واحد. حضور این شمشیرها برای بیش از ۲۵۰ سال (حدود ۸۵۰ تا ۱۱۰۰ میلادی) و کشف هزاران نمونه از آن‌ها در سراسر اروپا، به‌ویژه در گورهای وایکینگ‌ها و رودخانه‌ها، این فرضیه را تقویت می‌کند که تولید آن‌ها توسط افراد یا کارگاه‌های مختلفی صورت گرفته است.
از این میان، تنها حدود ۱۷۰ شمشیر به‌طور قطعی به‌عنوان نمونه‌های اصلی اولفبرت شناخته شده‌اند. صلیب یونانی حک‌شده روی برخی از این شمشیرها نیز به ارتباط احتمالی با کلیسای کاتولیک رومی در امپراتوری فرانک اشاره دارد، چرا که در قرون وسطی، کلیسا یکی از تولیدکنندگان و فروشندگان اصلی اسلحه بود و این نماد پیش از نام‌ها توسط اسقف‌ها و راهبان استفاده می‌شد.
فولاد بوته‌ای؛ گنجینه‌ای یک هزاره جلوتر از زمان
در دوران وایکینگ‌ها، شمشیرهای معمولی حاوی کربن کمی بودند و ناخالصی‌های بسیاری داشتند که مقاومت آن‌ها را کاهش می‌داد. آهنگران اروپایی در آن زمان به دلیل دمای ناکافی کوره‌هایشان، قادر به تولید فولاد عاری از ناخالصی نبودند؛ فرآیندی که امروزه با گرم کردن فلز تا بیش از ۳۰۰۰ درجه فارنهایت برای حذف سرباره و افزودن کربن بیشتر انجام می‌شود. اما شمشیر اولفبرت داستان متفاوتی دارد.
دکتر آلن ویلیامز، متخصص باستان‌فلزشناسی، با تحلیل شمشیرهای اولفبرت شباهت‌های باورنکردنی میان فولاد آن‌ها و فولاد مدرن یافت. فولاد به کار رفته در این شمشیرها حاوی تا سه برابر بیشتر از کربن فولادهای معمولی قرون وسطی بود و به آن «فولاد بوته‌ای» (Crucible Steel) می‌گویند. این فناوری پیشرفته که در آن آهن و مواد دیگر در بوته ذوب شده و به قالب ریخته می‌شوند، تا قرن هجدهم و انقلاب صنعتی در اروپا رواج نیافت. این حقیقت، شمشیر اولفبرت را دست‌کم ۱۰۰۰ سال جلوتر از زمان خود قرار می‌دهد.
بازار

منشأ باستانی و مسیرهای تجاری وایکینگ‌ها
پرسش اینجاست که چگونه وایکینگ‌ها به این فناوری پیشرفته دست یافتند، در حالی که در آن زمان هیچ‌کس در اروپا روش ذوب آهن در دماهای بسیار بالا را نمی‌دانست؟ وایکینگ‌ها نه تنها جنگجویان بی‌باک، بلکه تاجران و دریانوردان ماهری بودند که به قاره آمریکا و آسیا نیز رسیدند. شمشیرسازان آسیایی، به‌ویژه در تولید فولاد دمشقی (Damascus steel) که ترکیبات شیمیایی مشابهی با فولاد اولفبرت دارد، شهرت داشتند. کشف آثار باستانی و سکه‌های اسلامی در اسکاندیناوی که منشأ آسیایی دارند، نشان‌دهنده پیوندهای تجاری عمیق است.
پژوهشگران معتقدند که آهن مورد استفاده در شمشیرهای اولفبرت از ایران امروزی سرچشمه گرفته است. تولید این شمشیرها تقریباً هم‌زمان با گشایش مسیر تجاری ولگا در فاصله سال‌های ۸۰۰ تا ۱۱۰۰ میلادی بوده است؛ مسیری که وایکینگ‌ها از طریق آن مواد اولیه مورد نیاز را از بازرگانان دوست در ازای کالاهای اسکاندیناوی مانند خز به‌دست می‌آوردند. این مسیر تجاری تا قرن یازدهم میلادی با کاهش تولید نقره در خلافت عباسی اهمیت خود را از دست داد و مسیر تجاری «وارانگیان به یونانیان» از طریق رودخانه دنیپر به دریای سیاه و امپراتوری بیزانس اهمیت بیشتری یافت.