آریا جوان -
به گزارش خبرنگار مهر، آیین رونمایی کتاب «شهیده» با حضور حمید سبحانی صدر، نویسنده اثر، محمدرضا سنگری و سعید طاووسی به عنوان کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخی در خبرگزاری مهر برگزار شد.
حمید سبحانی‌صدر، نویسنده کتاب «شهیده»، در آیین رونمایی از این اثر با اشاره به ضرورت بررسی دقیق حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) گفت: در طول سال‌های گذشته، برخی مطالب بر اساس برداشت‌های نادرست در روایت‌های روضه‌ای وارد ذهنیت جامعه دینی شده است؛ در حالی که ترسیم دقیق‌تر و مستندتر وقایع تاریخی، نه‌تنها از اهمیت مصائب حضرت زهرا(س) نمی‌کاهد، بلکه می‌تواند ابعاد عمیق‌تری از این حوادث را آشکار کند.
سبحانی‌صدر با اشاره به سه ساحت اصلی برای نگارش درباره حضرت زهرا(س) اظهار کرد: درباره شخصیت ایشان می‌توان در سه حوزه سیره، تاریخ و فضائل و معارف کار کرد. در بخش سیره، می‌توان به ابعاد مختلف زندگی و رفتار ایشان پرداخت که یکی از این ابعاد، سیره اجتماعی است. ما در کتاب «اُماه» به سیره اجتماعی حضرت زهرا(س) پرداختیم؛ موضوعی که معمولاً کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
او ادامه داد: یکی دیگر از ابعاد سیره اجتماعی، سیره سیاسی حضرت زهرا(س) و نقش ایشان به‌عنوان یک کنشگر سیاسی است. در کتاب «اُماه» به این موضوع چندان نپرداختیم و صرفاً در حد اشاره به نقش‌آفرینی ایشان در حوادث پس از پیامبر اکرم(ص) اشاره کردیم. به همین دلیل، ضرورت داشت اثری مستقل درباره حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) و نقش حضرت زهرا(س) در این وقایع نوشته شود.
نویسنده کتاب «شهیده» با بیان اینکه حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) از نظر تاریخی با اختلاف روایت‌ها و اقوال مختلفی همراه است، گفت: در بررسی این حوادث، موضوعاتی مانند زمان‌بندی وقایع، مکان‌ها، تاریخ و جغرافیای رخدادها با چالش‌هایی روبه‌روست. از سوی دیگر، در طول سال‌های گذشته، برخی مطالب بر اساس برداشت‌های نادرست در فضاهای روضه‌ای مطرح شده و به‌تدریج در ذهنیت جامعه دینی جای گرفته است. لازم است این مسائل با دقت بیشتری بررسی شود تا بتوانیم به واقعیت تاریخی نزدیک‌تر شویم.
او افزود: ما اصل وقایع و حوادث را می‌پذیریم، اما معتقدیم باید آن‌ها را به شکل درست و با جزئیات تاریخی ترسیم کرد. گاهی تصور می‌شود پرداختن دقیق به زمان و مکان وقوع حوادث یا اصلاح برخی روایت‌های نادرست، از شدت مصائب می‌کاهد؛ در حالی که به اعتقاد من، روایت صحیح‌تر و دقیق‌تر این وقایع حتی می‌تواند عمق و شدت آن مصائب را بیشتر آشکار کند.
سبحانی‌صدر با اشاره به کم‌توجهی تاریخ‌نگاری‌های رسمی به برخی جزئیات زندگی و حوادث مرتبط با حضرت زهرا(س) بیان کرد: در منابع و تاریخ‌نگاری‌های رسمی معمولاً به جزئیات این‌چنینی توجه نشده است؛ به‌ویژه درباره حضرت زهرا(س) که در برخی ابعاد، اساساً کار پژوهشی کافی صورت نگرفته است. در کتاب «شهیده» تلاش کردیم ابعادی را برجسته کنیم که تاکنون مغفول مانده‌اند، اما برای فهم درست حوادث پس از پیامبر اکرم(ص) اهمیت زیادی دارند.
او با بیان اینکه کتاب «شهیده» در ۱۸ فصل تدوین شده است، درباره ساختار محتوایی آن توضیح داد: در آغاز هر بحث، حدود دو تا سه صفحه به مباحث فضائلی و معرفتی درباره حضرت زهرا(س) اختصاص داده‌ایم. پس از آن وارد بحث تاریخی و بررسی حوادث می‌شویم. این شیوه کمک می‌کند مخاطب پیش از ورود به جزئیات تاریخی، با فضائل و جایگاه معرفتی آن حضرت آشنا شود.
نویسنده کتاب «شهیده» با تأکید بر اینکه این اثر برای مخاطب عمومی نیز نوشته شده است، گفت: از ابتدا بنا داشتیم مباحث پژوهشی را با قلمی عمومی و قابل‌فهم برای مردم بنویسیم تا مخاطب بتواند با کتاب ارتباط برقرار کند. هدف این بود که مطالب پژوهشی در قالبی ارائه شود که برای عموم مردم خواندنی و قابل استفاده باشد و به ارتقای سطح دانش آن‌ها کمک کند.
سبحانی‌صدر ادامه داد: در این مسیر، شیوه نگارش و حتی نوع چاپ کتاب اهمیت داشت. ناشر نیز به این موضوع توجه کرده است که کتاب به شکلی شکیل و جذاب منتشر شود تا مخاطب عمومی به خواندن آن ترغیب شود. در کنار این موارد، نثر ادبی کتاب نیز به برقراری ارتباط خواننده با متن کمک می‌کند.
ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که جاذبه‌ای روایی برای مخاطب ایجاد می‌کند. در واقع، در این اثر می‌توان مرز میان روایت و داستان را مشاهده کرد
او درباره شیوه همراه کردن مخاطب با مباحث کتاب توضیح داد: تلاش کردیم خواننده ابتدا با متن ارتباط عاطفی برقرار کند و احساساتش درگیر شود؛ سپس وارد فصل تاریخی شود و با جزئیات یک حادثه روبه‌رو شود. در واقع، کتاب میان عقل و احساس مخاطب رفت‌وبرگشت ایجاد می‌کند؛ ابتدا با فضائل و مباحث معرفتی زمینه ارتباط او با موضوع فراهم می‌شود و بعد با ورود به مباحث تاریخی، امکان فهم دقیق‌تر وقایع را پیدا می‌کند.
سبحانی‌صدر در پایان تأکید کرد: مجموعه این ملاحظات ما را به سمت نگارش کتاب «شهیده» سوق داد؛ اثری که تلاش دارد در کنار توجه به فضائل و جایگاه حضرت زهرا(س)، ابعاد تاریخی و کمتر بررسی‌شده حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) را با زبانی پژوهشی اما قابل‌فهم برای عموم مخاطبان روایت کند.
«شهیده» مرز میان روایت و داستان را به مخاطب نشان می‌دهد
محمدرضا سنگری، پژوهشگر تاریخ و نویسنده، در آیین رونمایی از کتاب «شهیده» با قدردانی از حمید سبحانی‌صدر، نویسنده این اثر، گفت: این کتاب از نظر ساختار روایی، شیوه نگارش و منابع مورد استفاده، اثری ارزشمند است و نویسنده توانسته در ۱۸ فصل، مباحث مربوط به حضرت زهرا(س) را با قلمی روان و ساختاری روشن پیش ببرد.
سنگری با اشاره به انتخاب ساختار ۱۸ فصلی برای کتاب اظهار کرد: عدد ۱۸ به اعتبار شخصیت حضرت زهرا(س) و سن مشهور ایشان انتخاب شده است؛ هرچند خود این موضوع نیز جای بحث دارد. من شخصاً بر این باور نیستم که حضرت زهرا(س) ۱۸ سال عمر کرده باشند و برای این دیدگاه دلایلی دارم که می‌توان درباره آن گفت‌وگو کرد. با این حال، نویسنده کتاب، مباحث خود را در قالب همین ۱۸ فصل روایت کرده است.
او ادامه داد: ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که جاذبه‌ای روایی برای مخاطب ایجاد می‌کند. در واقع، در این اثر می‌توان مرز میان روایت و داستان را مشاهده کرد. نویسنده با قلمی روان و ساختاری مشخص، مباحث را پیش برده و همین ویژگی به ارتباط مخاطب با کتاب کمک می‌کند.
این پژوهشگر تاریخ، منابع و مآخذ مورد استفاده در کتاب «شهیده» را از دو جهت قابل توجه دانست و گفت: نخست اینکه نویسنده هم به منابع کهن مراجعه کرده و هم از منابع جدید و دستاوردهای پژوهشی امروز بهره برده است. نکته دوم آن است که در این اثر، هم منابع اهل سنت و هم منابع شیعه مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
سنگری افزود: یکی از کارهای خوبی که در این کتاب انجام شده، کنار هم قرار دادن برخی منابع است تا از طریق مقایسه آن‌ها بتوان تفاوت نگاه تاریخ‌نگاران و روایت‌های تاریخی را تشخیص داد. این شیوه می‌تواند به فهم دقیق‌تر موضوع کمک کند.
درباره حضرت زهرا(س) اشعار شناخته‌شده‌ای وجود دارد؛ از جمله حدود ۲۷ بیت منسوب به ایشان که در چند حوزه قابل بررسی است
او در عین حال به امکان استفاده از منابع پژوهشی بیشتر اشاره کرد و گفت: در کنار منابعی که نویسنده از آن‌ها بهره برده، منابع دیگری نیز وجود دارند که شاید می‌شد از آن‌ها استفاده کرد؛ به‌ویژه زمانی که با نگاه سیاسی به زندگی حضرت زهرا(س) می‌پردازیم، می‌توان دیدگاه‌های متفاوت سیاسی درباره شخصیت و نقش ایشان را نیز در قلمرو پژوهش بررسی کرد.
سنگری با اشاره به ظرفیت مقالات علمی در تکمیل چنین پژوهشی بیان کرد: مقالات بسیار خوبی درباره حضرت زهرا(س) وجود دارد که می‌توانستند در این کتاب مورد استفاده قرار گیرند. برای نمونه، در برخی مجموعه‌های پژوهشی و کتاب‌های تاریخی، مقالات ارزشمندی درباره شخصیت و زندگی ایشان منتشر شده است. همچنین در نشست‌هایی که درباره حضرت زهرا(س) برگزار شده، مطالب و پژوهش‌هایی ارائه شده که می‌توانستند بیش از این مورد توجه قرار گیرند.
این نویسنده در ادامه به ظرفیت ادبی و شعری موضوع اشاره کرد و گفت: به نظر می‌رسد نویسنده می‌توانست از ظرفیت ادبی بیشتری در اثر خود استفاده کند؛ البته نه به شکلی غلیظ و سنگین. از آنجا که کتاب به این سمت رفته و وجهی ادبی نیز دارد، می‌شد از ظرفیت‌های شعری شناخته‌شده درباره حضرت زهرا(س) نیز بهره گرفت.
او افزود: درباره حضرت زهرا(س) اشعار شناخته‌شده‌ای وجود دارد؛ از جمله حدود ۲۷ بیت منسوب به ایشان که در چند حوزه قابل بررسی است. بخشی از این اشعار در قالب غزل‌های مرثیه‌وار و بخشی نیز در قالب لالایی‌هایی است که از حضرت زهرا(س) نقل شده‌اند. این ظرفیت شعری می‌توانست در بخش‌های مناسب کتاب وارد شود و به غنای ادبی و محتوایی آن کمک کند.
«شهیده» اثری تازه است، اما در ارجاع به برخی منابع تاریخی باید دقت بیشتری شود
سعید طاووسی، پژوهشگر تاریخ، در آیین رونمایی از کتاب «شهیده» با تأکید بر اینکه همچنان ظرفیت‌های فراوانی برای پژوهش درباره زندگی و شهادت حضرت زهرا(س) وجود دارد، گفت: این تصور که آثار ارزشمند و باکیفیت درباره حضرت فاطمه(س) به تعداد انگشتان یک یا دو دست محدود است، درست نیست؛ چه آثار معاصر و چه آثار گذشتگان را در نظر بگیریم، کتاب‌های ارزشمند متعددی در این زمینه نوشته شده است. با این حال، عظمت و ابعاد مختلف این موضوع و همچنین دسترسی به منابع و شواهد تازه، ضرورت پژوهش‌های جدید را همچنان حفظ می‌کند.
کتاب «شهیده» تازگی و مطالب مستقل خود را دارد
طاووسی با اشاره به آثار پژوهشی موجود درباره حضرت زهرا(س) اظهار کرد: کتاب‌های استاد سیدجعفر شهیدی، استاد رسولی محلاتی، استاد جاودان، علامه امینی، علامه قزوینی و دیگر پژوهشگران از جمله آثاری هستند که در این حوزه نوشته شده‌اند و زحمات بسیاری برای تألیف آن‌ها کشیده شده است. من در برنامه «فصل انقلاب فاطمی» در صداوسیما این آثار را معرفی کردم و در آن برنامه هر شب کتابی به مخاطبان معرفی می‌شد. کلیپ‌های این معرفی‌ها نیز در کانال من در دسترس است؛ بنابراین این سخن که آثار خوب درباره حضرت زهرا(س) بسیار محدودند، سخن درستی نیست.
او با بیان اینکه همچنان می‌توان درباره این موضوع آثار جدیدی نوشت، ادامه داد: موضوع حضرت زهرا(س) موضوعی حساس و در عین حال بسیار گسترده است. برای مثال، درباره واقعه عاشورا با وجود آثار فراوان، همچنان کتاب‌های جدیدی نوشته می‌شود؛ زیرا با واقعه‌ای عظیم و دارای زوایای متعدد روبه‌رو هستیم. واقعه سقیفه و شهادت حضرت زهرا(س) نیز چنین ابعادی دارند. از سوی دیگر، منابع و شواهد جدیدی به دست می‌آید؛ از جمله نسخه‌های خطی و اسنادی که در کتابخانه‌های مختلف جهان نگهداری می‌شوند. به همین دلیل، پرداختن دوباره به این مباحث ضرورت دارد.
«شهیده» اثری تکراری نیست
این پژوهشگر تاریخ با ارزیابی کتاب «شهیده» گفت: این کتاب اثر خوبی است و مخاطبی که آن را مطالعه می‌کند، حتی اگر پیش‌تر کتاب «دختر پیامبر» محمدعلی جاودان را خوانده باشد، احساس نمی‌کند با اثری تکراری روبه‌روست. ممکن است میان دو کتاب ارتباط‌هایی وجود داشته باشد؛ به‌ویژه اینکه سبحانی‌صدر با محمدعلی جاودان ارتباط علمی دارند، اما کتاب «شهیده» تازگی و مطالب مستقل خود را دارد.
در میان منابع مورد استفاده در کتاب «شهیده»، آثاری وجود دارند که انتساب آن‌ها به مؤلف مشهورشان محل تردید است و لازم است در این زمینه دقت بیشتری صورت بگیرد
طاووسی با اشاره به برخی مباحث تازه این اثر افزود: نقدهایی که نویسنده بر بعضی دیدگاه‌ها ارائه کرده، از جمله نقد دیدگاه محمدهادی یوسفی غروی، قابل توجه و استفاده است. همچنین در برخی موضوعات، شواهد بیشتری ارائه شده است. من خودم در این حوزه پژوهش کرده‌ام و اگرچه بیشتر در زمینه گردآوری شواهد فعالیت داشته‌ام تا تألیف، هنگام مطالعه کتاب با شواهدی مواجه شدم که پیش‌تر به آن‌ها توجه نکرده یا از آن‌ها غفلت کرده بودم. این مسئله نشان می‌دهد نویسنده برای گردآوری منابع متعدد و متنوع زحمت کشیده است.
او با اشاره به اینکه معمولاً کتاب‌ها را از انتها و با بررسی کتاب‌نامه مطالعه می‌کند، بیان کرد: من ابتدا فهرست منابع را می‌بینم؛ زیرا به نظرم کتاب‌نامه می‌تواند قوت یک اثر را نشان دهد. در مورد کتاب «شهیده» نیز منابع متنوعی استفاده شده و این از نقاط قوت آن است؛ البته درباره برخی منابعی که مورد استفاده قرار گرفته‌اند و همچنین منابعی که می‌توانستند در کتاب حضور داشته باشند، ملاحظاتی دارم.
ضرورت دقت در اعتبارسنجی منابع تاریخی
طاووسی با اشاره به اهمیت کتاب‌شناسی در پژوهش تاریخی اظهار کرد: آیت‌الله سیستانی از مقدمات کار فقیه را کتاب‌شناسی می‌دانند. البته ایشان این مطلب را خطاب به فقها و طلاب بیان کرده‌اند، اما کتاب‌شناسی برای مورخ نیز از مقدمات اساسی کار است. در این حوزه باید درباره اعتبار کتاب، نسخه آن، انتساب اثر به مؤلف و مواردی از این دست بررسی دقیقی انجام شود. استاد هدایت‌پناه نیز در کتاب «منابع تاریخی شیعه» ابعاد مختلف این مسئله را توضیح داده است.
او ادامه داد: در میان منابع مورد استفاده در کتاب «شهیده»، آثاری وجود دارند که انتساب آن‌ها به مؤلف مشهورشان محل تردید است و لازم است در این زمینه دقت بیشتری صورت بگیرد. برای نمونه، درباره یکی از آثاری که به مسعودی نسبت داده می‌شود، پژوهش‌هایی انجام شده که نشان می‌دهد این کتاب از آثار محمد بن علی شلمغانی است؛ شخصیتی که به دلیل بدنامی، نام او در انتساب کتاب مورد توجه قرار نگرفته است. نخستین کسی که ارتباط میان این کتاب و شلمغانی را کشف کرد، آیت‌الله سیدمحمدجواد شب‌زنده‌دار؟ خیر، آیت‌الله سیدمحمدجواد شبیری بود و پس از آن حسن انصاری و دیگر پژوهشگران این موضوع را گسترش دادند و مقالات مهمی نیز درباره آن نوشتند. همچنین کتابی درباره شلمغانی و ذاکری در این زمینه منتشر شده است.
طاووسی در ادامه به نمونه دیگری از ضرورت بررسی اعتبار مؤلفان اشاره کرد و گفت: در کتاب «الاستغاثه فی بدع الثلاثه» نام مؤلف به‌صورت ابوالقاسم کوفی و با نسبی خاص آمده است، در حالی که این نسب محل اشکال است. ابن غضائری به‌صراحت انتساب سیادت او را نادرست می‌داند و خود این شخص را نیز مورد انتقاد قرار می‌دهد. با توجه به داوری‌های رجالی نجاشی و ابن غضائری درباره او، صرف استناد به این فرد نمی‌تواند بدون بررسی و تأمل پذیرفته شود. نمونه‌های دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که می‌توان در فرصتی دیگر به آن‌ها پرداخت.
عمده منابعی که در کتاب «شهیده» استفاده شده‌اند، منابع خوب و قابل استفاده‌ای هستند
او با تأکید بر اینکه منظورش کنار گذاشتن این منابع نیست، افزود: مقصود من این نیست که نباید از چنین کتاب‌هایی نقل کرد؛ بلکه باید هنگام استفاده، وضعیت انتساب و اعتبار آن‌ها روشن شود و با احتیاط به محتوای آن‌ها استناد کرد.
این پژوهشگر تاریخ همچنین به کتاب «الاحتجاج» طبرسی اشاره کرد و گفت: برخی منابع مانند «الاحتجاج» طبرسی نیز نیازمند احتیاط در استفاده‌اند؛ زیرا بخش قابل توجهی از اخبار آن مرسل و متأخر است. استاد جعفریان نیز درباره این کتاب تعبیری به کار برده و آن را از آثار جریان حشویه امامیه دانسته است. فارغ از تعبیر به‌کاررفته، مسئله این است که در این کتاب روایت‌هایی وجود دارد که گاه در منابع دیگر پیش از آن نقل نشده‌اند یا با صورت‌های متفاوتی آمده‌اند.
او برای توضیح این موضوع به خطبه غدیر در «الاحتجاج» اشاره کرد و گفت: خطبه غدیری که در این کتاب آمده، با خطبه‌ای که ابن‌طاووس و دیگران نقل کرده‌اند تفاوت‌هایی دارد و اشکالاتی نیز به آن وارد است. برای نمونه، در متن آن نام دوازده امام آمده است؛ در حالی که از نظر تاریخی و با توجه به شرایط آن دوره، چنین تصریحی محل بحث است. اگر پیامبر اکرم(ص) در روز غدیر نام دوازده امام را به‌صراحت اعلام کرده بودند، مسئله تقیه ائمه(ع) درباره شناخته نشدن جانشینانشان چه جایگاهی پیدا می‌کرد؟ این نمونه‌ها نشان می‌دهد که هنگام استفاده از منابع باید به زمان تألیف، محتوای روایت و قرائن تاریخی توجه کرد.
طاووسی در عین حال تأکید کرد: این نکات را برای کمک به نویسنده مطرح می‌کنم و معتقدم عمده منابعی که در کتاب «شهیده» استفاده شده‌اند، منابع خوب و قابل استفاده‌ای هستند؛ اما برخی موارد محدود نیز وجود دارند که باید درباره آن‌ها دقت بیشتری صورت بگیرد.
او همچنین یکدست نبودن شیوه ارجاع‌دهی و تنظیم مشخصات کتاب‌شناختی را از نکاتی دانست که می‌توان در چاپ‌های بعدی اصلاح کرد و گفت: در برخی ارجاعات، سال وفات مؤلف ذکر شده و در برخی دیگر نیامده است. در مواردی نام مصحح و محقق کتاب درج شده و در مواردی این اطلاعات وجود ندارد. بهتر است این شیوه در سراسر کتاب یکدست شود.
منابعی که می‌توانستند به کتاب اضافه شوند
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به برخی آثار پژوهشی که جای آن‌ها را در کتاب خالی می‌داند، اظهار کرد: برای نمونه، کتاب «تاریخ حرم ائمه بقیع» نوشته آقای نجمی از مستندترین پژوهش‌های معاصر درباره محل دفن حضرت زهرا(س) و احتمال دفن ایشان در خانه خودشان است. استاد جاودان نیز تصریح کرده‌اند که مبنای اصلی بحثشان در این زمینه همین کتاب بوده و مطالبی را به آن افزوده‌اند. با این حال، در کتاب «شهیده» ارجاعی به پژوهش آقای نجمی ندیدم و به نظرم جای این اثر در منابع کتاب خالی است.
او افزود: در بحث محل دفن حضرت زهرا(س)، نویسنده در پاورقی به دیدگاه آقای جعفر مرتضی اشاره کرده است، اما به نظر من می‌توانست موضع روشن‌تری درباره این مسئله ارائه دهد. اعتقاد به دفن حضرت زهرا(س) در خانه، هیچ منافاتی با مخفی بودن قبر ایشان ندارد؛ زیرا مخفی ماندن قبر می‌توانسته به شرایط و اقتضائات همان دوره مربوط باشد. همان‌طور که درباره امیرالمؤمنین(ع) نیز محل دفن در دوره‌ای پنهان نگه داشته شد.
طاووسی با اشاره به برخی منابع اهل سنت که در کتاب مورد استفاده قرار گرفته‌اند، گفت: در این اثر به منابعی مانند ابن‌ابی‌شیبه و نقل‌هایی از امام رضا(ع) و امام صادق(ع) توجه شده است که درباره دفن حضرت زهرا(س) در خانه روایت‌هایی دارند. با این حال، منابع دیگری نیز وجود دارند که می‌توانستند این بحث را تقویت کنند.
او در ادامه به کتاب «المناسک» حربی اشاره کرد و توضیح داد: مدتی من و آقای کاشانی به دنبال نسخه خطی این کتاب بودیم که نسخه آن در مدینه پیدا شد و بعداً نیز به چاپ رسید. حربی از عالمان اهل سنت و از نظر زمانی به دوره امام رضا(ع) نزدیک است. او از برادر امام هشتم(ع) نقل می‌کند که امام رضا(ع) از امام صادق(ع) روایت کرده‌اند که مادر ما در خانه خود دفن شده است. اهمیت این نقل در آن است که با فاصله زمانی کمتری از دوره امام رضا(ع) ثبت شده و از طریق خاندان اهل‌بیت(ع) به این موضوع می‌پردازد.
شواهد تازه درباره شهادت حضرت زهرا(س)
طاووسی در بخش دیگری از سخنانش به منابع و شواهد تازه‌ای اشاره کرد که به گفته او، می‌توانند در بررسی تاریخی شهادت حضرت زهرا(س) اهمیت داشته باشند و گفت: در یکی دو سال اخیر، برخی منابع و شواهد جدید به دست آمده‌اند که لازم است در پژوهش‌های مربوط به این موضوع مورد توجه قرار گیرند.
او با اشاره به کتابی منسوب به فزاری که از سوی انتشارات بریل در لیدن هلند منتشر شده است، بیان کرد: فزاری از اباضیه بوده و با هشام بن حکم، از چهره‌های شناخته‌شده شیعه، ارتباط و مراوده داشته است. در این کتاب، نویسنده عقاید شیعیان امامیه را توضیح می‌دهد و از جمله به این باور اشاره می‌کند که شیعیان معتقدند حضرت زهرا(س) مورد ضرب و جرح قرار گرفته و فرزند ایشان سقط شده است. همچنین روایتی درباره دستور خلیفه به خالد برای کشتن امیرالمؤمنین علی(ع) هنگام نماز نقل می‌کند که در ادامه، به اشاره حضرت و جلوگیری از اجرای این دستور می‌پردازد.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: اهمیت این نقل در آن است که نویسنده از بیرون جامعه امامیه، عقاید شیعیان آن دوره را گزارش می‌کند. البته برخی گفته‌اند این مطالب را فزاری مستقیماً از هشام نقل نکرده است؛ اما من مشابه همین عبارات را در کتاب «التنبیه والرد علی اهل الاهواء والبدع» نوشته مَلَطی شافعی نیز پیدا کردم. در آنجا عبارت‌هایی با همین مضمون آمده و نام هشام نیز در کنار آن ذکر شده است. شباهت این دو نقل نشان می‌دهد که فزاری از فضای روایی و گزارش‌هایی که درباره باورهای شیعیان وجود داشته، استفاده کرده است.
او با تأکید بر اهمیت این شواهد گفت: این گزارش‌ها از آن جهت قابل توجه‌اند که نشان می‌دهند در دوره‌ای نزدیک به زمان امام صادق(ع)، باور به مضروب و مجروح شدن حضرت زهرا(س) و سقط جنین ایشان در میان شیعیان مطرح بوده است. این شواهد می‌توانند در بررسی پیشینه تاریخی این اعتقاد مورد استفاده قرار گیرند.
طاووسی در ادامه به نسخه خطی دیگری اشاره کرد و گفت: کتابی با عنوان «التحریش» از ضرار بن عمرو غطفانی نیز در یمن پیدا شده که آقای حامد کاشانی برای نخستین‌بار آن را مطرح کرده است. ضرار از معاصران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) بوده و در این کتاب نیز عبارتی مشابه درباره باور شیعیان آمده است؛ با این مضمون که ابوبکر و عمر به حضرت زهرا(س) ضربه زدند و به ایشان ستم کردند و فرزندشان سقط شد.
او افزود: برخی ممکن است بگویند ضرار این مطالب را از فزاری گرفته است؛ اما حتی اگر چنین باشد، این مسئله از اهمیت موضوع کم نمی‌کند؛ زیرا آنچه برای ما اهمیت دارد، ثبت و گردش این گزارش‌ها در منابع و دوره‌های مختلف است. این منابع می‌توانند به‌عنوان شواهدی در بررسی تاریخی باورهای شیعیان درباره شهادت حضرت زهرا(س) مورد توجه قرار گیرند.
اسناد و تصاویر تازه درباره محل دفن حضرت زهرا(س)
این پژوهشگر تاریخ در بخش پایانی سخنانش بار دیگر به موضوع محل دفن حضرت زهرا(س) پرداخت و گفت: علاوه بر منابعی که در کتاب «شهیده» به آن‌ها اشاره شده، شواهد دیگری نیز درباره دفن حضرت زهرا(س) در خانه وجود دارد که می‌تواند به این بحث افزوده شود. برای نمونه، منابعی از اهل سنت مانند کتاب حربی، نقل‌هایی را از امام رضا(ع) و امام صادق(ع) درباره دفن ایشان در خانه نقل کرده‌اند. این نقل‌ها به دلیل قدمت منبع و نزدیکی زمانی آن به دوره اهل‌بیت(ع) اهمیت دارند.
او با اشاره به یافته‌های خود درباره تصاویر و نسخه‌های تاریخی گفت: من حتی تصویری از قبری منسوب به حضرت زهرا(س) پیدا کرده‌ام که سنگ قبری بلند دارد و پارچه‌ای روی آن قرار گرفته است. این قبر در داخل حجره فاطمی و در محدوده حجره نبوی قرار دارد. همچنین در یک نسخه خطی ترکی متعلق به دوره عثمانی، عبارتی درباره قبر حضرت فاطمه(س) دیده می‌شود. این اسناد و تصاویر می‌توانند برای بررسی تاریخی محل دفن ایشان اهمیت داشته باشند.
طاووسی ادامه داد: به نظر می‌رسد عثمانی‌ها در دوره‌ای در محل حجره فاطمی قبری قرار داده‌اند. این موضوع را می‌توان در کنار اختلاف روایت‌ها درباره محل دفن حضرت زهرا(س) بررسی کرد. اگر دیدگاه دفن در بقیع را در برخی نقل‌ها نوعی پنهان نگه داشتن محل واقعی قبر بدانیم، وجود این شواهد درباره قبر داخل خانه نیز نیازمند بررسی و تحلیل تاریخی است.
او در پایان با اشاره به ظرفیت این اسناد برای غنی‌تر شدن کتاب «شهیده» گفت: اگر این شواهد تازه، از جمله منابع مربوط به دفن در خانه و تصاویر و نسخه‌های خطی، در کتاب مورد استفاده قرار می‌گرفتند، می‌توانستند مباحث آن را تقویت کنند و حتی برای مخاطب عمومی جذابیت بیشتری داشته باشند. با وجود این ملاحظات، کتاب «شهیده» حاصل زحمات قابل توجه نویسنده است و استفاده از منابع متعدد و متنوع از نقاط قوت آن به شمار می‌رود.
ادامه دارد...
https://www.siasatvabazaryabi.ir/Fa/News/808058/برخی-روایت‌های-شهادت-حضرت-زهرا(س)-از-واقعیت-تاریخی-فاصله-دارند