چاپ

سیاست و بازاریابی - ایسنا / محققان در یک مطالعه مروری جدید، تاثیرات مخرب ورود آلاینده‌های زیست‌محیطی از جمله فلزات سنگین به محل‌های تکثیر پشه‌ها را بر گسترش مقاومت دارویی و ناکارآمدی حشره‌کش‌ها مورد ارزیابی قرار دادند.
حضور و فعالیت هفت گونه از پشه‌های ناقل بیماری مالاریا در مناطق مختلف ایران موجب شده است تا کشور ما همواره به عنوان یکی از مناطق بومی و درگیر با این بیماری شناخته شود. در سال‌های اخیر نیز پدیده نگران‌کننده دیگری رخ داده که بر حساسیت‌های بهداشتی افزوده است؛ ظهور و استقرار پشه آئدس اجیپتی به عنوان ناقل اصلی بیماری تب دانگ در نواحی جنوبی کشور، ضرورت برنامه‌ریزی برای مقابله با این حشرات را دوچندان کرده است. در کنار این موضوع، مصرف سالانه و گسترده هزاران تن سموم آفت‌کش در بخش‌های کشاورزی و بهداشتی باعث باقی ماندن طولانی‌مدت ترکیبات شیمیایی در طبیعت شده است. از آنجا که پشه‌ها دوران اولیه زندگی و تکثیر خود را در آب سپری می‌کنند، مواجهه مداوم با این سموم و کاربرد روش‌هایی چون سم‌پاشی‌های ابقایی و پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش، پدیده‌ای به نام فشار انتخابی را ایجاد کرده که موجب شده بیشتر ناقلین مالاریا و پشه‌های آئدس در برابر سموم رایج مقاوم شوند.
مقاومت حشرات در برابر سموم به طور کلی از دو طریق رخ می‌دهد؛ نخست مقاومت متابولیک یا سوخت‌وسازی که در آن سطح و فعالیت آنزیم‌های مسئول پاکسازی و سم‌زدایی در بدن پشه افزایش می‌یابد و سم را تجزیه می‌کند و دوم بروز جهش‌های ژنتیکی که موجب تغییر در ساختار هدف سم در بدن حشره می‌شود. از سوی دیگر، ورود عناصر سنگین نظیر سرب، جیوه، کادمیوم، مس و آرسنیک ناشی از فعالیت‌های انسانی به آب و خاک، آسیب‌های محیطی فراوانی ایجاد کرده است. بررسی‌ها نشان می‌دهند برخورد لارو پشه‌ها با این فلزات سنگین در آب، مانند یک عامل استرس‌زا عمل کرده و به طور شگفت‌آوری موجب افزایش تحمل حشرات بالغ در برابر حشره‌کش‌هایی مانند دلتامترین، مالاتیون، پرمترین، تمفوس و لمبداسیهالوترین می‌شود. همچنین چالش مقاومت متقاطع که در آن حشره پس از مقاوم شدن به یک نوع سم، در برابر سایر سموم هم‌خانواده نیز پایداری نشان می‌دهد، کارایی روش‌های کنترلی را شدیداً با بن‌بست مواجه کرده است.
در همین راستا، یاسین نظری از اعضای کمیته تحقیقات و فناوری دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان به همراه دو نفر از همکاران دانشگاهی خود، پژوهشی جامع را با هدف بررسی اثرات ناشی از ورود عناصر و فلزات سنگین بر روند مقاوم‌تر شدن پشه‌ها در برابر ترکیبات حشره‌کش به انجام رسانده‌اند تا سازوکارهای این رویداد را برای متولیان سلامت روشن سازند.
این گروه از پژوهشگران با استفاده از روش مرور و تحلیل نظام‌مند یافته‌های علمی گذشته، چگونگی اثرگذاری مواجهه لارو حشرات با آلاینده‌های فلزی موجود در آب را بر میزان تحمل حشرات بالغ مورد ارزیابی قرار دادند. آن‌ها داده‌های مربوط به گونه‌های مختلف پشه‌ها نظیر آنوفل و آئدس و حتی کرم‌های آفت را استخراج و مکانیسم‌های ملکولی و سلولی موثر در سم‌زدایی را به دقت تجزیه و تحلیل کردند.
یافته‌های به دست آمده نشان دادند که حضور فلزاتی چون سرب و مس در زیستگاه‌های تخم‌گذاری پشه‌ها، نقش کاتالیزور را در فعال‌سازی سیستم دفاعی حشرات ایفا می‌کند. ورود مداوم این آلاینده‌ها به بدن لارو پشه سبب می‌شود ژن‌های تولیدکننده آنزیم‌های سم‌زدا، به‌ویژه آنزیمی تحت عنوان سیتوکروم P۴۵۰، زودتر از موعد تحریک و فعال شوند. در واقع حشره بدون آن‌که قبلاً با سم مواجه شده باشد، در برابر مواد شیمیایی کشنده واکسینه و مقاوم می‌گردد.
نتیجه‌گیری این مطالعه نمایانگر آن است که فلزات سنگین به عنوان یک محرک اولیه، مقاومت سوخت‌وسازی یا متابولیک را در پشه‌ها پایه‌گذاری می‌کنند. این روند سبب می‌شود که هنگام اجرای برنامه‌های سم‌پاشی، حشرات بالغ مرگ‌ومیر بسیار کمتری داشته باشند و با تاب‌آوری بالا به بقا و زادآوری خود ادامه دهند که این امر به طور مستقیم اثربخشی راهکارهای بهداشتی برای ریشه‌کنی مالاریا و تب دانگ را خنثی می‌کند.
بر اساس این داده‌های کاربردی، مدیریت پساب‌های صنعتی و پیشگیری از رهاسازی زباله‌ها و آلاینده‌های حاوی فلزات سنگین به محیط‌های آبی پیرامون سکونتگاه‌ها، اهمیتی حیاتی یافته است. در مناطقی که آب‌های راکد و مستعد تخم‌گذاری حشرات در معرض آلودگی پساب کارخانه‌ها قرار دارند، باید تدابیر حفاظتی سخت‌گیرانه‌تری لحاظ شود تا زنجیره تقویت مقاومت پشه‌ها در فاز نوزادی قطع گردد. از طرفی، سیاست‌گذاران حوزه سلامت و کنترل ناقلین بیماری‌ها ملزم هستند در محاسبات آینده و انتخاب نوع سموم، فاکتور آلودگی‌های محیطی و مقاومت‌های متقاطع ایجادشده توسط آلاینده‌ها را مدنظر قرار دهند.
مقاله علمی و پژوهشی برگرفته از نتایج فوق که ابعاد تازه‌ای از پیوند میان آلودگی‌های محیط‌زیست و چالش‌های نظام سلامت را نمایان ساخته است، در مجله دانشگاه علوم پزشکی جیرفت وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی جیرفت منتشر شده و در اختیار جامعه علمی قرار گرفته است.