چاپ

سیاست و بازاریابی - ایسنا / مطالعه‌ای تازه با تمرکز بر دانش‌آموزان نوجوان، نقش آلودگی صوتی در زمان انجام محاسبات ریاضی را بررسی کرده است؛ موضوعی که می‌تواند در طراحی کلاس‌ها و فراهم‌کردن فضای مناسب یادگیری اهمیت داشته باشد.
هنگامی که کیفیت آموزش در مدارس ارزیابی می‌شود، معمولاً عواملی مانند محتوای کتاب‌های درسی، شیوه تدریس معلمان، اندازه کلاس‌ها و امکانات فیزیکی مورد توجه قرار می‌گیرند. بااین‌حال، محیط آموزشی مجموعه گسترده‌تری از شرایطی است که می‌تواند بر رفتار، تمرکز و عملکرد دانش‌آموزان و معلمان اثر بگذارد. یکی از این شرایط، وضعیت صوتی کلاس و میزان سروصدای موجود در آن است. مدارس ممکن است هم‌زمان در معرض صداهای داخلی، مانند گفت‌وگوی دانش‌آموزان و همهمه راهروها و صداهای خارجی، مانند رفت‌وآمد وسایل نقلیه یا عملیات ساختمانی قرار داشته باشند. این صداها می‌توانند جریان عادی تدریس، شنیدن صحبت‌های معلم و تمرکز دانش‌آموزان را دشوار کنند. ازاین‌رو، توجه به محیط شنیداری مدرسه بخشی مهم از تلاش برای ارتقای کیفیت آموزش به شمار می‌رود.
کودکان بخش قابل‌توجهی از ساعات بیداری خود را در مدرسه و در تعامل با معلمان و هم‌کلاسی‌هایشان می‌گذرانند. ارتباط شفاهی نیز یکی از پایه‌های اصلی آموزش است و دانش‌آموز باید بتواند هم‌زمان صحبت معلم را بشنود، اطلاعات را در ذهن نگه دارد و برای حل مسئله از آن استفاده کند. افزایش صدای زمینه ممکن است شناخت جمله‌ها، درک مطلب، توجه و حافظه کوتاه‌مدت یا «حافظه کاری» را مختل کند. حافظه کاری بخشی از توانایی ذهنی است که اطلاعات را برای مدت کوتاهی نگه می‌دارد تا فرد بتواند فعالیتی مانند محاسبه، خواندن یا حل مسئله را انجام دهد. وظایفی که به پردازش اطلاعات، استدلال منطقی و تمرکز بیشتری نیاز دارند، احتمالاً در برابر صدا حساس‌ترند. به همین دلیل، بررسی اثر انواع صدا بر محاسبات ریاضی می‌تواند تصویری روشن‌تر از پیامدهای آلودگی صوتی در کلاس ارائه دهد.
در همین زمینه، لیلا مجیدی‌نژاد، پژوهشگر گروه مدیریت محیط زیست واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، به همراه سه همکار هم‌دانشگاهی و با همراهی دانشگاه علوم پزشکی تهران، تحقیقی درباره ارتباط آلودگی صوتی با عملکرد ذهنی دانش‌آموزان انجام دادند. آنان به زبان ساده بررسی کردند که حضور صداهای رایج در محیط‌های آموزشی، هنگام حل محاسبات ریاضی، چه ارتباطی با سرعت پاسخ‌گویی، دقت محاسبات و کارایی ذهنی دانش‌آموزان دارد. پژوهشگران همچنین انواع مختلف صدا را جداگانه ارزیابی کردند تا مشخص شود آیا ماهیت صدا، برای مثال گفت‌وگو، ترافیک یا عملیات ساختمانی می‌تواند شدت اثر آن را تغییر دهد.
برای اجرای این پژوهش، یک تکلیف محاسبه ذهنی در محیط کلاس درس به ۱۰۰ دانش‌آموز ۱۱ تا ۱۴ ساله داده شد. شرکت‌کنندگان شامل ۴۶ دختر و ۵۴ پسر بودند. دانش‌آموزان هنگام انجام محاسبات ریاضی در معرض سه نوع صدای متفاوت قرار گرفتند: صدای مکالمه و همهمه، صدای وسایل نقلیه و صدای ماشین‌آلات و تجهیزات ساختمانی. تراز هر یک از این صداها ۷۵ دسی‌بل با مقیاس «dBA» در نظر گرفته شد. این مقیاس شدت صدا را با توجه به حساسیت گوش انسان بیان می‌کند. پژوهشگران مدت‌زمان لازم برای تکمیل آزمون و تعداد پاسخ‌های درست را در شرایط مختلف اندازه‌گیری و با حالت صدای زمینه یا شرایط ساکت‌تر مقایسه کردند و عملکرد دانش‌آموزان نیز در سطوح مختلف دشواری ذهنی ارزیابی شد.
نتایج نشان دادند میان آلودگی صوتی، مدت‌زمان انجام تکلیف و دقت محاسباتی ارتباط معناداری وجود دارد. دانش‌آموزان در حالت صدای زمینه آزمون را به‌طور میانگین در ۷۹۱٫۷۱ ثانیه انجام دادند. این زمان در حضور صدای ترافیک به ۸۰۸٫۰۸ ثانیه، با صدای مکالمه به ۸۴۱٫۱۶ ثانیه و با صدای ساخت‌وساز به ۹۵۴٫۰۱ ثانیه رسید. بنابراین صدای ساختمانی زمان پاسخ‌گویی را در مقایسه با صدای زمینه حدود ۲۰ درصد افزایش داد و بیشترین اثر منفی را بر سرعت انجام تکلیف داشت.
کاهش دقت نیز به‌ویژه در حضور صدای ساخت‌وساز و مکالمه مشاهده شد. در بخش پاسخ مربوط به رقم صحیح، همهمه تعداد پاسخ‌های درست را ۱۳ درصد و صدای ساختمانی ۱۷٫۹ درصد کاهش داد. در رقم اول اعشار، کاهش دقت در شرایط مکالمه ۱۹٫۸ درصد و در شرایط ساخت‌وساز ۲۲٫۶ درصد بود. برای رقم دوم اعشار نیز افت پاسخ‌های درست به‌ترتیب ۲۱٫۳ و ۲۲٫۴ درصد گزارش شد. صدای ترافیک نیز عملکرد را تضعیف کرد، اما اثر آن از دو صدای دیگر خفیف‌تر بود و البته تفاوت خاصی نیز میان واکنش دختران و پسران دیده نشد.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که تنها بلندی صدا تعیین‌کننده نیست و نوع و الگوی آن نیز اهمیت دارد. صدای ترافیک معمولاً الگوی زمانی یکنواخت‌تر و پایدارتری دارد، اما صدای مکالمه شامل تغییرات گفتاری و بخش‌هایی است که می‌تواند ناخواسته توجه دانش‌آموز را جلب کند. در چنین وضعیتی، ذهن بخشی از ظرفیت محدود خود را به پردازش صدای اطراف اختصاص می‌دهد و منابع کمتری برای محاسبه، نگهداری اعداد در حافظه و یافتن پاسخ باقی می‌ماند. به این وضعیت افزایش «بار شناختی» گفته می‌شود؛ یعنی ذهن برای مدیریت محرک‌های هم‌زمان، فشار بیشتری را تحمل می‌کند. این مسئله می‌تواند توضیح دهد که چرا همهمه، با وجود آشنا بودن، دقت و سرعت محاسبات را کاهش داده است.
صدای ساخت‌وساز نیز به دلیل نوسان، شدت و پیش‌بینی‌ناپذیر بودن، بیش از صداهای پیوسته تمرکز را بر هم می‌زند. اهمیت این نتایج در آن است که آلودگی صوتی مدرسه صرفاً یک عامل آزاردهنده نیست و می‌تواند با تمرکز، حافظه و کیفیت انجام تکالیف در ارتباط باشد.
بر پایه پیشنهادهای مطرح‌شده در پژوهش، طراحی مناسب‌تر فضاهای آموزشی، استفاده از عایق‌های صوتی و انتخاب مکان مناسب برای احداث مدارس می‌تواند مواجهه دانش‌آموزان با صداهای مزاحم را کاهش دهد. توجه مدیران و سیاست‌گذاران آموزشی به زیرساخت‌های صوتی کلاس‌ها نیز می‌تواند به فراهم‌شدن محیطی کمک کند که در آن دانش‌آموزان برای شنیدن، تمرکزکردن و حل مسئله فشار کمتری تحمل کنند.
مقاله علمی‌پژوهشی مربوط به این تحقیق در «فصلنامه پایداری، توسعه و محیط زیست» منتشر شده است. این نشریه وابسته به انجمن متخصصان محیط زیست ایران است و با همکاری دانشکده محیط زیست و انرژی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی انتشار می‌یابد.