چاپ

سیاست و بازاریابی - ایسنا / نتایج یک مطالعه یک‌ساله پژوهشگران درباره اثرات زیست‌محیطی پرورش ماهی در قفس در جنوب دریای خزر نشان داد که فعالیت این مزرعه در دوره مورد بررسی، اثر معناداری بر بیشتر شاخص‌های محیطی از جمله ویژگی‌های فیزیکی آب، مواد مغذی، جوامع پلانکتونی و کفزیان نداشته است؛ هرچند پژوهشگران بر ضرورت پایش بلندمدت و بررسی اثرات توسعه مزارع قفس در مقیاس‌های مختلف تأکید کرده‌اند.
افزایش تقاضای جهانی برای منابع پروتئینی دریایی، محدودیت منابع آب شیرین و فشار بر ذخایر طبیعی آبزیان، موجب شده است که آبزی‌پروری به‌عنوان یکی از مسیرهای اصلی تامین غذای آینده مورد توجه قرار گیرد؛ به گونه‌ای که بر اساس جدیدترین آمار سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، تولید آبزی‌پروری جانوران آبزی در سال ۲۰۲۴ برای نخستین بار از ۱۰۰ میلیون تن عبور کرد و به حدود ۱۰۳ میلیون تن رسید. بخشی از این تولید در محیط‌های دریایی و با استفاده از قفس‌های پرورش ماهی انجام می‌شود.
پرورش ماهی در قفس به‌عنوان یکی از فناوری‌های نوین آبزی‌پروری، امکان تولید ماهی در دریاها، دریاچه‌ها، مخازن سدها و رودخانه‌ها را فراهم کرده است. در این روش، ماهی‌ها داخل قفس‌های شناور یا ثابت که در محیط‌های آبی مستقر می‌شوند، پرورش می‌یابند و آب به‌صورت طبیعی در داخل قفس جریان دارد. استفاده از این فناوری به دلیل نیاز کمتر به زمین، امکان استفاده از ظرفیت‌های آبی موجود و قابلیت افزایش تراکم تولید، در بسیاری از کشورهای جهان توسعه یافته است.
پرورش ماهی در قفس در چند دهه اخیر به یکی از بخش‌های مهم صنعت آبزی‌پروری جهان تبدیل شده است. این فناوری به‌ویژه در کشورهایی مانند نروژ، چین، شیلی، ژاپن و برخی کشورهای اروپایی توسعه یافته است. نروژ از پیشگامان تجاری‌سازی پرورش ماهی در قفس دریایی به شمار می‌رود و توسعه این صنعت در این کشور با پرورش ماهی سالمون آغاز شد. در جهان، گونه‌های مختلفی از ماهیان در قفس پرورش داده می‌شوند؛ از ماهیان سردآبی مانند سالمون تا گونه‌هایی مانند تیلاپیا، کپورماهیان و برخی ماهیان دریایی. فناوری‌های جدید نیز به سمت استفاده از قفس‌های بزرگتر، سامانه‌های پایش هوشمند کیفیت آب، مدیریت تغذیه و توسعه مزارع دریایی در مناطق دور از ساحل حرکت کرده‌اند.
ایران با برخورداری از سواحل طولانی در دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان، همچنین وجود سدها و منابع آبی داخلی، ظرفیت توسعه پرورش ماهی در قفس را دارد. این فناوری در کشور طی سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته و طرح‌هایی در سواحل شمالی و جنوبی کشور اجرا شده است.
در ایران، پرورش ماهی در قفس بیشتر با هدف افزایش تولید آبزیان، استفاده بهینه از منابع آبی و کاهش فشار بر منابع طبیعی دنبال می‌شود. گونه‌هایی مانند ماهیان دریایی و برخی ماهیان پرورشی در این سامانه‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌اند. با این حال، توسعه این صنعت همچنان با چالش‌هایی مانند تأمین سرمایه، انتخاب مکان مناسب، دسترسی به تجهیزات استاندارد، تأمین بچه‌ماهی و مدیریت زیست‌محیطی مواجه است. از مهمترین مزایای پرورش ماهی در قفس می‌توان به افزایش بهره‌وری تولید، کاهش نیاز به زمین، استفاده از ظرفیت‌های آبی موجود و امکان توسعه آبزی‌پروری دریایی اشاره کرد. با این حال، مدیریت نادرست این مزارع می‌تواند پیامدهایی مانند افزایش مواد مغذی در آب، تغییرات اکولوژیک، شیوع بیماری‌ها و اثرگذاری بر زیست‌بوم‌های حساس دریایی داشته باشد.
بر همین اساس، کارشناسان تاکید دارند توسعه این فناوری نیازمند مکان‌یابی علمی، پایش مستمر کیفیت آب، استفاده از خوراک استاندارد، رعایت ظرفیت برد محیط‌های آبی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای کاهش اثرات زیست‌محیطی است. مطالعات انجام‌شده در برخی مناطق دریای خزر ایران نیز نشان داده‌اند که با مدیریت مناسب، امکان کنترل اثرات زیست‌محیطی مزارع قفس وجود دارد.
دریای خزر میزبان قفس‌های پرورش ماهی
در دریای خزر توسعه پرورش ماهی در قفس، اهمیت بررسی اثرات احتمالی این فعالیت بر محیط دریایی را افزایش داده است. در همین راستا، گروهی از پژوهشگران پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی اثرات زیست‌محیطی یک مزرعه پرورش ماهی در جنوب دریای خزر را طی یک سال بررسی کردند. این مزرعه در فاصله حدود ۷ کیلومتری از ساحل قرار داشت و شامل ۱۰ قفس با قطر ۲۰ متر بود. نمونه‌برداری از پاییز ۲۰۱۸ تا اواخر تابستان ۲۰۱۹ و در چهار فصل انجام شد و شرایط فیزیکی و هیدرودینامیکی آب، مواد مغذی، رسوبات، موجودات کف‌زی و جوامع پلانکتونی در فاصله‌های مختلف از قفس‌ها مورد بررسی قرار گرفت.
نتایج این مطالعه نشان داد فعالیت قفس‌ها در دوره مطالعه اثر معناداری بر شرایط هیدرودینامیکی و فیزیکی آب نداشته است. تنها کاهش جزئی سرعت جریان آب در نزدیکی قفس‌ها مشاهده شد. بررسی مواد مغذی و بیشتر شاخص‌های کیفیت آب نیز تغییر معناداری را در ارتباط با فعالیت قفس‌ها نشان نداد.
در میان شاخص‌های شیمیایی، یک مورد کمی بالاتر از حد معمول بود: شاخصی به نام COD که نشان می‌دهد در آب چقدر مواد آلی و آلاینده وجود دارد که برای تجزیه شدن به اکسیژن نیاز دارند. هرچه این عدد بالاتر باشد، یعنی آب آلوده‌تر است. میانگین این شاخص در فصل‌های مختلف بین ۵۷ تا ۷۰ میلی‌گرم در لیتر بود، در حالی که برخی استانداردهای بین‌المللی برای مناطق پرورش ماهی، محدوده ۳۰ تا ۴۰ میلی‌گرم در لیتر را توصیه می‌کنند. با این حال، پژوهشگران این مقدار را در حدی نمی‌دانند که به تنهایی نشانه‌ مشکلی جدی در منطقه باشد.
پژوهشگران همچنین فیتوپلانکتون‌ها و زئوپلانکتون‌ها را بررسی کردند. در مقایسه بین ایستگاه‌ها، شواهدی از اثر معنادار قفس‌ها بر فراوانی این جوامع مشاهده نشد، هرچند فراوانی آنها در فصل‌های مختلف تغییر داشت. موجودات کف‌زی نیز الگوی مشابهی نشان دادند. در مجموع، چهار گونه ماکروبنتوز و کم‌تاران (Oligochaeta) در نمونه‌ها شناسایی شدند و تراکم موجودات کف‌زی بین حدود ۱۲ تا ۲۶ فرد در مترمربع متغیر بود.
دکتر جعفر عزیزپور، عضو هیات علمی پژوهشگاه و نویسنده نخست و مسئول مقاله، در خصوص دلیل این نتیجه غیرمنتظره توضیح داد: نکته کلیدی این است که هر دوره پرورش کمتر از ۶ ماه در سال طول می‌کشد و قفس‌ها در بقیه سال خالی می‌مانند. طبیعت در آن فاصله زمانی، فرصت بازیابی دارد. عامل دوم، جریان‌های نسبتا قوی در این منطقه است که ضایعات را پراکنده می‌کند و نمی‌گذارد در یک نقطه تجمع پیدا کنند. اگر جریان آب ضعیف‌تر بود، احتمال تجمع مواد آلی و کاهش اکسیژن در کف بسیار بیشتر می‌شد.
عزیزپور درباره توسعه این فعالیت یادآور شد: نباید نتایج این مطالعه به‌عنوان مجوزی برای افزایش بدون محدودیت تعداد قفس‌ها در نظر گرفته شود. افزایش ظرفیت و تعداد قفس‌ها می‌تواند در شرایطی متفاوت، به تجمع مواد مغذی، افزایش بار آلی و در نهایت تغییر شرایط اکولوژیک منطقه منجر شود.
دکتر احمد رادمنش (منبوهی)، رئیس مرکز اقیانوس شناسی دریای خزر و نویسنده مسئول این مقاله نیز یادآور شد: برای ارزیابی دقیق‌تر اثرات زیست‌محیطی پرورش ماهی در قفس، لازم است پایش‌ها در دوره‌های زمانی طولانی‌تر و در مزارع مختلف انجام شود تا بتوان اثر شرایط محلی، شدت تولید و تعداد قفس‌ها را از تغییرات طبیعی محیط تفکیک کرد.
این مطالعه نشان می‌دهد که در مزرعه مورد بررسی و طی دوره یک‌ساله مطالعه، اثر معناداری از فعالیت قفس‌ها بر بسیاری از شاخص‌های محیطی مشاهده نشده است؛ اما برای ارزیابی پیامدهای توسعه این فعالیت در دریای خزر، پایش‌های بلندمدت‌تر و بررسی مزارع با ظرفیت‌ها و شرایط متفاوت ضروری است. نتایج این پژوهش در مجله بین‌المللی Environmental Research از مجلات زیر مجموعه انتشارات الزویر منتشر شده است.